آذرخش (صاعقه) در يك نگاه (دكتر ابوالفضل جوادی)
· كليات:
آذرخش نوعي تخليهي الكتريكي با زماني كوتاه و ولتاژ بسيار بالايي است كه بعلت اختلاف پتانسيل الكتريكي موجود ميان ابرهاي باردار و زمين ايجاد ميگردد. اين پديده داراي دو بخش جداگانه است: نخست «جريان پيشرو» يعني جرياني از الكتريسيتهي بسيار قوي كه از ابر به سوي زمين جاري ميشود و سپس «جريان برگشتي» (معكوس) كه از زمين به سوي ابر باز ميگردد. البته گاهي فقط بخش دوم يعني جريان زمين به ابر رخ ميدهد كه «جريان پيشروي معكوس» ناميده ميشود. انسان به سه روش در معرض آذرخش قرار ميگيرد: در روش مستقيم، انسان مستقيماً در معرض برخورد آذرخش قرار ميگيرد. در روش غير مستقيم يا جريان زمين (ground current)، صاعقه به نزديكي فرد اصابت كرده و جريان الكتريسيتهي ناشي از آن، از طريق آب، زمين و ... به بدن فرد ميرسد. در روش سوم يا جریان القايي (induced current)، تخليهي الكتريكي به طور نامحسوس و از فاصلهي نزديك صورت ميگيرد. اين پديده بيشتر در ارتفاعاتي رخ ميدهد كه ابر با سطح زمين مماس بوده و هواي اطراف بدن، يونيزه و باردار ميباشد. صداي وزوز -به ويژه پيرامون وسايل فلزي مانند كلنگ-، بوي خاص ازون، هالهي آبي رنگ پيرامون تجهيزات فلزي و احساس گزگز و سوزش در نواحي مرطوب بدن، از ويژگيهاي جريان القايي بوده و خود فرد، نقش تيزي يا برجستگي لازم براي تخليه بار را به عهده ميگيرد.
براي جلوگيري از برخورد مستقيم آذرخش، بايد درون مخروط امنيت (cone of safety) بود و از تكدرختهاي بلند، برجستگيها، تيغهها، قلهها، حصارها، ميلهها و اشياي فلزي و مناطق باز و مسطح دوري كرد. براي جلوگيري از انتقال الكتريسيته به روش غير مستقيم (جريان القايي)، بايد از چمنزارها، زمينهاي خيس، جويبارها و نيز از حفرهها و غارهاي تنگ و كوچك، فرورفتگيها و شكاف صخرهها پرهيز كرد. و خلاصه كلام اينكه، براي در امان ماندن از صاعقه، بدنبال درختان كوتاه در بين درختان بلند، غارهاي عميق، ماشينهاي رو بسته و محل خشك و بيگياه باشيد.
· علائم صاعقهزدگی:
انقباض شديد عضلات و آسيبهاي عضلاني، انقباض و آسيب عروق، پارگي پرده گوش، كاتاراك (آب مرواريد)، افزايش فشار خون موقتي، آسيب رواني(شايع)، آسيب ارگانهاي شكمي ( نادر)، نارسايي كليه، آسيب مغزي و ايست قلبي-تنفسي از پيامدهاي برخورد آذرخش است كه ميتواند مرگبار باشد.
· كمكهای اوليه:
بايد ضمن ارزيابي اوليه مصدوم، سطح هوشياري وي را تعيين كرد و در صورت عدم هوشياري، اقدامات «ABC» يعني ارزيابي مسير تنفس، بررسي فرآيند تنفس و كنترل گردش خون را انجام داد. در صورت ايست قلبي-تنفسي، بايد اقدام به احياي قلبي-ريوي (CPR) كرد. و در آخر انتقال سريع مصدوم به مراكز درماني ضروري است.
در نگارش اين مطلب از PowerPoint تهيه شده توسط دكتر عليرضا بهپور درباره صاعقه نيز استفاده شده است.
وبلاگ باران، یک سرویس دایرکتوری تخصصی دربارۀ کلیه فعالیتهای فیزیکی در طبیعت و کوهستان (بر اساس نیروهای طبیعی و به قصد ورزش، تفریح، ماجراجویی، تحقیقات علمی، آزمایش، آموزش، امداد یا اکتشاف) با پیوست حفظ محیط زیست میباشد، مانند: