داروهای کاربردی در برنامه‌های کوهنوردی یا طبیعت‌گردی برای بالغین (استامینوفن)

• نام ژنریک: استامینوفن (Acetaminophen) یا پاراستامول (Paracetamol)
• نامهای تجاری: تایلانول، پانادول و ...
• مکانیزم اثر: ممکن است مربوط به مهار سنتز پروستاگلاندین باشد (برای درد). اثر ضد تب آن بوسیلۀ تاثیر مستقیم بر مرکز تنظیم حرارت در هیپوتالاموس اعمال می‌شود.
• طبقه‌بندی درمانی: ضد درد غیر مخدر و ضد تب (بدون نسخه)
• طبقه‌بندی مصرف در حاملگی: گروه B (مطالعات روی جنین حیوانات حاکی از وجود خطر کشنده نیست و مطالعات جامع در زنان حامله وجود ندارد یا مطالعات روی جنین حیوانات حاکی از بروز اثرات سوء بوده (به غیر از کاهش باروری) که در مطالعات جامع در زنان باردار در سه ماهه‌ی اول قطعی نمی‌باشد و حاکی از وجود خطر در سه ماهه بعدی نیست)
• موارد مصرف: کاهش تب، تسکین موقت درد خفیف تا متوسط (سردرد، درد عضلانی، دندان درد، دردهای قاعدگی و ...)؛ عمدتاً بعنوان جانشین آسپیرین هنگامی که داروی اخیر تحمل نشده یا منع مصرف دارد، مصرف می‌شود.
• دوز مصرفی (تا رساندن به پزشک):

- 325 تا 650 میلی‌گرم از راه خوراکی یا رکتال (شیاف) هر 4 تا 6 ساعت (حداکثر 4 گرم در روز)

• بیمار می‌تواند این دارو را بجود. این دارو را می‌توان با معده‌ی خالی و نیز همراه غذا تجویز کرد.
• از مصرف همزمان این دارو با داروهای حاوی استامینوفن مانند سرماخوردگی خودداری شود.
• در بیماران کبدی با احتیاط مصرف شود.

مرجع اصلی: داروهای ژنریک ایران، محمد آبگون، نسخه سوم، 1381

خلاصه کتاب کمکهای اولیه و اصول ایمنی (دکتر کاتلین ا.هندل_1381)_قسمت1(در دست تکمیل)

همیشه بخاطر داشته باشید که در هر پیشامد اضطراری، یکی از اقدامهای بسیار مهم «درخواست کمک» است.

-مهمترین مساله برای فرد مبتلا به یک بیماری یا مصدومیت، این اطمینان خاطر است که یکی از اطرافیان می‌داند که «چه باید بکند». و هر آنچه می‌تواند، انجام می‌دهد و این امر برای بهبودی ضروری تلقی می‌شود؛ حتی اگر میزان آسیب‌دیدگی و بیماری خفیف و جزیی باشد، زیرا حامل این پیغام مهرآمیز برای فرد مبتلاست که: «کسی پیدا می‌شود که به فکر اوست». و «دانستن» همان «به فکر بودن» است. کتاب حاضر شاید به شما کمک کند که هنگام بروز یک پیشامد اضطراری جان انسانی را نجات دهید.

-نقش شما به عنوان «امدادگر»ی غیر حرفه‌ای، تشخیص و انجام کمکهای اولیه برای شرایط خطرناک، پیش از فرا رسیدن کمک پزشکی است.

-قبل از رویارویی با یک بحران، باید جنبه‌های خاصی از ارائه کمکهای اولیه را در نظر داشته باشید. اگر سر فرصت به این چند نکته فکر کنید، هنگام نیاز، با آرامی و کارآمدی، می‌توانید کار خود را انجام دهید:

• واقع‌بین باشید.

-اگر انگیزه‌ی شما صرف کمک به همنوع باشد و نه لزوماً نتیجه‌ی آن، همین که متوجه شوید تمام سعی‌تان را کرده‌اید، وجدانتان راضی می‌شود و همین کافی است.

• خود را بشناسید.

-باید بدانید که توانایی‌ها و ضعف‌های جسمی و روحی شما چقدر است.

-باید خویشتن را بدرستی درک کنید. باید بدانید که با چه شرایطی نمی‌توانید خود را وفق دهید، تا در صورت مواجهه با آن شرایط، وظیفه‌ی امداد را به فرد دیگری محول کنید.

• آشنایی با مسائل حقوقی (برای امدادگری برای فردی غیر از اعضای خانواده‌ی خود)

-نوعدوستی: بسته به قوانین محلی و کشوری هر کشور، به منظور تشویق شهروندان به یاری‌رسانی در موقعیتهای اضطراری، تا زمانی که امدادگر اقدامی انجام نداده است که به روشنی نشانه‌ی غفلت و بی‌توجهی یا به وضوح نشانگر سوءرفتار آگاهانه و زیانبار عامدانه باشد، وی از هر نوع مسئولیتی مصون و مبراست.

-جلب رضایت: مصدوم یا بیمار باید قبل از دریافت کمک، رضایت خود را از پذیرش آن ابراز کند. اگر وی در حالت هشیاری است، این موضوع را از او بپرسید. اگر او از پذیرش کمک شما امتناع کرد، با او بحث و مجادله نکنید، ولی ترکش هم نکرده و در هر حال درخواست کمک پزشکی نمایید. اگر او کمتر از 18 سال دارد از والدین یا قیم قانونی او رضایت بگیرید (اگر مصدوم یک خانوم می‌باشد، از همسر یا پدر یا اقوام حاضر در صحنه او رضایت بگیرید. البته در ایران). در صورتیکه هیچیک از والدین یا قیم قانونی در صحنه نبودند قانون فرض را بر این می‌گذارد که هنگام بروز پیشامدهای اضطراری، والدین می‌خواهند به فرزندشان کمک شود. این را رضایت ضمنی می‌گویند. اگر فرد مبتلا، بی‌هوش یا دچار بیماری روانی یا عقب‌ماندگی ذهنی، یا از لحاظ روحی آشفته و سردرگم است یا بعلت بروز بیماری یا مصدومیت قادر نیست درست فکر کند، باز هم رضایت ضمنی وجود دارد.

• آماده باشید.

---

• آنچه لازم است فراهم آورید.

---

چگونه می‌توانید استخوانهای سالمی داشته باشید؟

• استفاده از تغذیه مناسب (با مشاوره با یک مشاور تغذیه صلاحیت‌دار)
• ورزش منظم (با مشاوره با یک مشاور ورزشی صلاحیت‌دار)
• محدودیت مصرف نمک
• ترک سیگار
• اجتناب از مصرف الکل
• مصرف مقدار کافی کلسیم و ویتامین دی با تجویز پزشک (البته بعضی از کانیهای دیگر نیز مانند فسفر [2] و منیزیم [3] نیز در ساختمان استخوانها دخیل می‌باشند).

از عوامل موثر در سلامت استخوانها هستند[1]. البته عواملی مانند وراثت (پیشینه خانوادگی مثبت)، نژاد (سفید، آسیایی)، جنس (زنان)، وضع قاعدگی در زنان (فقدان قاعدگی، یائسگی)، سن (سالمندان)، استرس (نگرانی و اضطراب شدید)، مصرف دارو (داروهای افزاینده دفع کلسیم)، مصرف بیش از اندازه قهوه و چای و نیز وضع هورمونی (استروژن ناکافی، تستوسترون ناکافی) نیز از عوامل خطرزای پوکی استخوان می‌باشند[2]. یک نکته قابل توجه که بیماری پوکی استخوان یک بیماری خاموش می‌باشد. ممکن است تا زمانی که شکستگی استخوان رخ ندهد شخص متوجه پوکی استخوان خود نشود. بنده سراغ دارم که آقایی حدوداً 50 ساله جراحی دیسک کمر انجام می‌دهند. بعد عمل بعلت درد شدید دوباره به دکتر مراجعه می‌کنند. آنجا متوجه می‌شوند که دچار شکستگی مهره شده‌اند و مجبور شدند حالا اینبار بخاطر شکستگی مهره‌ها جراحی کرده و پین کار بگذارند. یا یه آقایی 46 ساله بعلت کم کاری تیرویید به دکتر غدد مراجعه می‌کند، اونجا دکتر تست تراکم استخوان و تست تستوسترون داده و تازه متوجه می‌شود دچار پوکی شدید استخوان ناشی از کمبود هورمون تستوسترون می‌باشد.

مرجع:

1-کاتالوگ داروی استئوفوس/شرکت البرز دارو

2- تغذیه در کوهستان از الفبا تا هیمالیا/ دکتر ابوالفضل جوادی

3-کاتالوگ داروی سوپراکل/ شرکت KMP

بیماریهای منتقله از حیوانات (سگ) به انسان

بیماری هاری:

هاری نوعی بیماری ویروسی دستگاه عصبی مرکزی (مغز و نخاع) است. ویروس هاری با اثر بر روی سیستم عصبی بسیار خطرناک و کشنده است. ویروس هاری از طریق گاز گرفتن جانور مبتلا به هاری به انسان منتقل می‌شود. جانورانی مثل سگ، گرگ، میمون، خرس، راکون، موش، خرگوش، روباه، شغال، خفاش و گربه -90 درصد توسط سگ- به این بیماری مبتلا می‌شوند. در بزاق دهان جانور بیمار یا آلوده ویروس وجود دارد که جانور از طریق گاز گرفتن سایر جانوران، آن را انتقال می‌دهد. از زمان گاز گرفتن تا بروز علایم بیماری 15 روز تا 2 ماه طول می‌کشد.

سگ هار در مراحل آخر بیماری احساس ترس  را از دست می‌دهد و هر چیز متحرک اطراف خود را گاز می‌گیرد. به دنبال گاز گرفتن و عفونی شدن زخم به وسیله بزاق سگ، مدت نسبتا زیادی طول می‌کشد، تا ویروس به سیستم عصبی برسد و نشانه‌های بیماری را بروز دهد. اگر محل گاز گرفتن در سر باشد بین 12-13 روز، اگر در بازو باشد تا 21 روز ، اگر در ساق پا باشد تا 70 روز طول می‌کشد تا آثار بیماری ظاهر شود.  این فاصله زمانی سبب می‌شود که بتوانیم با 14 بار تزریق واکسن بیماری هاری، شخص را در برابر بیماری ایمن کنیم. استفاده از این سری از واکسنها را درمان پاستوری می‌نامند. هر گاه واکسیناسیون انجام نشود علایم بیماری ظاهر شده و اولین علامت آن درد در محل گاز گرفتگی می‌باشد. بدنبال آن، عوارض روانی از قبیل افسردگی، کم خوابی و ترس ظاهر می‌شود. تشنج، ماهیچه‌های تنفسی و سپس تمام ماهیچه‌ها را در بر می‌گیرد. سایر علایم بیماری شامل کاهش اشتها، امتناع از خوردن و نوشیدن، تب، سردرد و سرگیجه است. به علت تاثیر ویروس بر روی سیستم عصبی، شخص مبتلا بسیار تحریک‌‌پذیر است. مثلاً جریان هوا، نور و صدای شدید او را به شدت ناراحت می‌کند. متاسفانه در حال حاضر بیماری هاری بعد از اینکه علایم بیماری ظاهر شد دیگر علاج نداشته و مرگ بیمار حتمی است (متوسط بقا بعد از شروع علایم 4 تا 20 روز می‌باشد).

کیست هیداتیک[1]:

     «کیست هیداتیک یک بیماری مشترک بین انسان و حیوان است. این بیماری ضمن آنکه دامها را مبتلا می‌سازد، ممکن است آدمی را به شدت بیمار کند و یا حتی بکشد. عامل ایجادکنندۀ آن کرم کوچکی است که بالغ آن در رودۀ سگ زندگی و تخم‌ریزی می‌کند. تخمها همراه مدفوع بیرون می‌ریزند و سبب آلودگی خاک، آب و گیاهان می‌شوند. در دورۀ زندگی این انگل، سگ میزبان نهایی محسوب می‌شود؛ زیرا که کرم بالغ در بدن آن زندگی می‌کند. تخمهای این انگل دو جداره بوده و جنینی با شش قلاب را در بر دارند. این تخمها قادرند مدتها در مقابل عوامل نامساعد محیطی مقاومت کنند.

     دامها نظیر گاو، گوسفند، بز و شتر در اثر خوردن علفهای آلوده به تخم، به بیماری مبتلا می‌شوند. تخم در داخل رودۀ دام باز می‌شود و جنین 6 قلابی را آزاد می‌کند. این جنین از دیوارۀ روده می‌گذرد و همراه خون به اعضای مختلف بدن به خصوص جگر و ششها می‌رود و در آنجا به صورت کیست یا کیسه در می‌آید.

     کیست در ابتدا کوچک است و به تدریج بزرگتر می‌شود و ممکن است به اندازۀ یک پرتقال برسد، کیست پر از مایع است و به همین جهت به آن کیست هیداتیک (آبکی) می‌گویند. در داخل هر کیست ممکن است کیستهای کوچکتری وجود داشته باشند. در داخل هر کیست (چه بزرگ و چه کوچک) تعداد زیادی نوزاد کرم وجود دارد که هر کدام قادر است به کیست جدیدی تبدیل شود.

     هر گاه جگر و ریه آلودۀ دامها در دسترس سگها قرار گیرد و به وسیلۀ آنها خورده شوند، نوزادان کرم به روده این میزبان می‌روند و در آنجا تبدیل به کرم بالغی می‌شوند و تخمگذاری می‌کنند. انسان هم مانند دامها در معرض ابتلا به این کرم است. انسان بطور مستقیم در اثر تماس با سگها و یا به طریق غیر مستقیم از راه خوردن سبزیجات و آب آلوده به بیماری مبتلا می‌شود. کرم در جگر، ششها و یا سایر اندامهای انسان جایگزین می‌شود و تولید کیست می‌کند.

     انسان با آنکه می‌تواند میزبان این انگل باشد، اما در دورۀ زندگی این کرم هیچ نقشی ندارد. زیرا اندامهای آلودۀ انسان در اختیار سگ قرار نمی‌گیرد. از سوی دیگر آدمی می‌تواند مسوول اصلی آلودگی محیط باشد، زیرا احشای آلودۀ دامها را برای تغذیه در اختیار سگها قرار می‌دهد. درمان انسان مبتلا به کیست هیداتیک تنها از راه جراحی و خارج کردن کیستها امکانپذیر است. در صورتی که ضمن جراحی، کیستها پاره شوند، به جراحیهای متعددی نیاز است.»

مراجع:

1. کتاب درسی بهداشت و محیط زیست/سال دوم متوسطه عمومی/1371
2. کتاب درسی زیست شناسی/سال دوم متوسطه عمومی/1376
3. کمکهای اولیه در کوهستان و طبیعت/دکتر فرید عباسی دزفولی و دکتر شهرام دانش فر/1383/ ص45

مراجع جهت مطالعه:

1. پزشکی کوه‌نوردی و سایر ورزشهای درون طبیعت/ترجمه رحیم دانایی/1387/ص468

---

 

سرمازدگی در يك نگاه

مطالب زير عيناً از كتاب كمكهاي اوليه و اصول ايمني، ترجمه‌ي دكتر ونداد شريفي نقل قول شده است. هر چند كه رويكرد آن كمكهاي اوليه عمومي است، ولي حاوي نكاتي است كه مي‌تواند براي كوه‌نوردان گرامي مفيد و سودمند باشد:

سرمازدگي بر دو نوع است: يا موضعي است كه به آن يخ‌زدگي (frostbite) يا سرمازدگي موضعي مي‌گويند (در اين حالت پوست يخ مي‌زند)، يا عمومي است كه به آن سرمازدگي عمومي (general hypothermia) مي‌گويند (در اين حالت، دماي داخلي بدن بيش از حد افت مي‌كند و كل بدن سرد مي‌شود)(درجه حرارت طبيعي بدن بين 36.6 تا 37.7 درجه‌ي سانتيگراد مي‌باشد). در هر دو حالت كه ناشي از سرماي محيط و سرد شدن بدن هستند، نشانه‌ها‌ي آغازين خفيف است، ولي ممكن است حال فرد مبتلا به سرعت رو به وخامت گذارد و ممكن هم هست كه در نهايت منجر به نقص عضو يا حتي مرگ شود. سرمازدگي موضعي تنها در هواي سرد بيرون رخ مي‌دهد، ولي سرمازدگي عمومي هم ممكن است داخل خانه و هم خارج از خانه روي دهد، زيرا علل مختلفي مي‌توانند باعث از دست رفتن گرماي بدن و سرد شدن آن شوند.

 علائم و نشانه‌ها

سرمازدگي موضعي (يخ‌زدگي)

• نوع خفيف: در اين حالت، پوستِ مبتلا، سرخ و دردناك (مرحله‌ي آغازين) يا سفيد و كرخت (آغاز يخ‌زدن بافته‌ها) مي‌شود.

• نوع شديد: تاول؛ قانقاريا (بافت مرده‌ي سياه‌رنگ به دليل يخ‌زدن رگ‌هاي خوني)؛ سفت شدن و يخ‌زدن كامل پوست (يخ‌زدگي ممكن است به داخل بافتهاي بدن، حتي تا رگ‌هاي خوني و استخوان هم نفوذ كند).

از عواملي كه مي‌توانند منجر به سرمازدگي موضعي شوند، مي‌توان اشاره كرد به هواي بسيار سرد، خيس بودن لباس، باد سرد و سوزان، گردش خون نامناسب –كه شايد به دليل پوشيدن لباس يا چكمه‌هاي تنگ باشد- بد نشستن يا بد خوابيدن، خستگي، مصرف برخي داروها، سيگار و الكل، يا بيماريهايي كه بر رگهاي خوني تاثير مي‌گذارند (مانند ديابت يا مرض قند). سرمازدگي موضعي اكثراً در انگشتان دست و پا، بيني و گوش‌ها و گونه‌ها رخ مي‌دهد.

 

سرمازدگي عمومي (افت دماي بدن)

• نوع خفيف: لرز؛ احساس دفع ادرار؛ از دست دادن حس تعادل؛ اختلال حواس و منگي؛ سرد شدن قسمتهايي از بدن كه معمولاً گرم هستند (مانند زير بغل).

• نوع شديد: توقف لرز؛ سكندري خوردن؛ سفتي عضلات؛ تمايل به تنها گذارده شدن؛ آهسته و نامنظم شدن ضربان قلب؛ ضعف؛ خواب آلودگي؛ اختلال حواس و منگي؛ نامفهوم حرف‌زدن؛ اختلال بينايي و رفتار غير معقول و غير منطقي؛ و ممكن است منجر به سفتي كامل عضلات، بي‌هوشي، اغما و ايست قلبي شود.

 از جمله عواملي كه مي‌توانند زمينه‌ساز سرمازدگي عمومي بدن شوند، مي‌توان به هواي بسيار سرد، لباس خيس، مدتي در آب سرد بودن (هر فردي را كه از آب بيرون مي‌كشيد، پيش فرضتان اين باشد كه دچار سرمازدگي عمومي است)، مدتي طولاني در محيط سرد يا اتاقي فاقد گرماي كافي گذراندن، اشاره كرد. همچنين، افراد زير آمادگي بيشتري براي ابتلا به سرمازدگي عمومي دارند: شيرخواران (نوزادان ممكن است به سرعت دچار سرمازدگي شوند)، سالمندان، و افراد بيمار و ناسالم، يا آنهايي كه به علت مصرف برخي داروها يا سيگار، يا بيماريهايي كه بر رگ‌هاي خوني اثر مي‌گذارند (مانند ديابت يا مرض قند)، وضعيت گردش خون بدنشان مناسب نيست.

كمكهاي اوليه

سرمازدگي موضعي (يخ‌زدگي)

• اگر سرمازدگي موضعي از نوع خفيف باشد، ابتدا كمكهاي اوليه را انجام دهيد و هر چه سريعتر از پزشك كمك بگيريد.

• اگر سرمازدگي موضعي شديدتر است، با مركز اورژانس تماس بگيريد و كمك بخواهيد.

• اگر فرد مبتلا، هم دچار سرمازدگي موضعي و هم عمومي شده است، اول اقدامات كمكي براي سرمازدگي عمومي را انجام دهيد (مراجعه كنيد به كمكهاي اوليه: سرمازدگي عمومي، قسمت بعدي).

نبايد يخ عضو يخ‌زده‌اي را كه نمي‌توانيد گرم نگاهش داريد، باز كنيد.

نبايد براي گرم كردن عضو يخ‌زده، از گرماي مستقيم روي پوست (مانند رادياتور، سشوار، آتش يا كيسه‌ي آب جوش) استفاده كنيد.

نبايد تاولهاي روي پوست يخ‌زده را دستكاري كنيد.

نبايد ناحيه‌ي يخ‌زده را ماساژ و مالش دهيد.

1. فرد مبتلا را به محل گرم‌تري منتقل كنيد و لباسها و زيورآلات تنگ او را در آوريد.

2.  حداقل به مدت 30 دقيقه عضو يخ‌زده را در آب گرم و داغ (يعني بين 37 تا 40 درجه‌ي سانتيگراد) فرو بريد. آب را دور عضو مبتلا به جريان بيندازيد تا به گرم شدن عضو كمك شود. براي گرم كردن اعضا و قسمتهايي از بدن كه نمي‌توان آنها را در آب فرو برد، از كمپرس آب گرم (نه جوش يا داغ) استفاده كنيد. ممكن است حين گرم كردن عضو مبتلا، درد و سوزش، ورم و تغييراتي در رنگ پوست ايجاد شود. زماني كه پوست كاملاً نرم شد و حس طبيعي به عضو مبتلا بازگشت، مي‌توان گفت كه گرم كردن با موفقيت انجام شده است.

3. روي ناحيه‌ي مبتلا را با پانسمان خشك و استريلي بپوشانيد. اگر انگشتان دست يا پا يخ‌زده است، پانسمان بايد لاي انگشتان را هم بپوشاند.

4.  آن قسمتهاي بدن را كه گرم كرده‌ايد، تا حد امكان حركت ندهيد.

5.  دور اين قسمت‌ها را در پتو يا پوشش گرمي بپيچانيد تا دوباره يخ نزند.

6.  تا دريافت كمك پزشكي، كنار فرد مبتلا بمانيد.

7.  فرد مبتلا را از سيگار كشيدن يا مصرف الكل باز داريد، چرا كه هر دوي اينها، در گردش خون اختلال ايجاد مي‌كنند.

سرمازدگي عمومي (افت دماي بدن)

• اگر سرمازدگي عمومي از نوع خفيف باشد، ابتدا كمكهاي اوليه را انجام دهيد و هر چه سريعتر از پزشك كمك بگيريد.

• اگر سرمازدگي عمومي شديدتر است، با مركز اورژانس تماس بگيريد و كمك بخواهيد.

• اگر فرد مبتلا، هم دچار سرمازدگي موضعي و هم عمومي شده است، اول اقدامات كمكي براي سرمازدگي عمومي را انجام دهيد.

نبايد هيچ فردي را كه بي‌هوش در سرما يافته‌ايد، مرده تلقي كنيد.

نبايد ملاك شما براي سنجش و قضاوت در مورد گرماي كافي محيط، احساس و راحتي خودتان باشد، چرا كه واكنش و حساسيت افراد مختلف در برابر سرما متفاوت است.

نبايد بدون دستور و توصيه‌ي پزشك، اقدام به گرم كردن فرد دچار سرمازدگي شديد كنيد.

نبايد از گرماي مستقيم (مانند رادياتور، سشوار، آتش يا كيسه‌ي آب جوش و مانند آن) روي پوست بهره گيريد.

1. وضعيت راه تنفس، نفس كشيدن و گردش خون فرد مبتلا را بررسي كنيد. براي اينكار، اول راه تنفس او را باز كنيد؛ سپس ببيند آيا نفس مي‌كشد يا خير؛ سرانجام وضعيت نبض و گردش خون را ارزيابي كنيد. در صورت لزوم، تنفس مصنوعي و عمليات احيا را انجام دهيد و خونريزي‌ها را -در صورت وجود- بند آوريد.

اگر فرد مبتلا در هر دقيقه كمتر از 6 بار نفس مي‌كشد، تنفس مصنوعي را شروع كنيد. در اين صورت، هرگز اقدام به ماساژ خارجي قلب (فشار دادن قفسه‌ي سينه) نكنيد، زيرا ممكن است با اينكار، ايست قلبي در فرد سرمازده را موجب شويد.

اگر فرد مبتلا مي‌تواند حركت كند، نبض دارد و بيش از 6 بار در هر دقيقه نفس مي‌كشد، نياز به مداخله‌ي فوري نيست؛ فقط ساير اقدامات كمكي اوليه را انجام دهيد و همچنان مراقب وضعيت راه تنفس، نفس كشيدن و گردش خون باشيد.

2. هنگام رسيدگي به فرد سرمازده، با ملايمت و احتياط عمل كنيد، زيرا اين افراد در خطر ايست قلبي قرار دارند.

3. نگذاريد بدن فرد مبتلا سردتر شود؛ در صورت لزوم درصد يافتن سرپناهي برآييد و لباسهاي خيس و تنگ را در آوريد و به جاي آن، لباسي خشك و گرم به تنش كنيد.

4. فرد مبتلا را گرم كنيد و سر و گردنش را بپوشانيد. براي گرم نگاه داشتن فرد مبتلا از يك پتوي فشرده يا فويل آلومينيمي استفاده كنيد. در صورت لزوم، مي‌توانيد از گرماي بدن خودتان هم كمك بگيريد، روي گردن، قفسه‌ي سينه و كشاله‌ي ران، كمپرس گرم بگذاريد. اگر فرد مبتلا هشيار و قادر به بلع است، به او مايعات گرم و شيريني غير الكلي بدهيد تا به روند گرم شدن مجدد بدن كمك شود.

5.  تا دريافت كمك پزشكي، كنار فرد مبتلا بمانيد.

6.  فرد مبتلا را از سيگار كشيدن يا مصرف الكل باز داريد، چرا كه هر دو، در گردش خون اختلال ايجاد مي‌كنند. افت دماي بدن در سرمازدگي عمومي، يكي از واكنشهاي مهم بدن در برابر سرماست و در واقع مي‌تواند نقش محافظت‌كننده‌اي براي مغز و قلب ايفا كند.

اقلام مورد نياز در كيف كمكهای اوليه شخصی يك كوه‌نورد، امدادگر تيم و پناهگاه‌ها

مقدمه

كوهستان بعلت شرايط خاصي كه بر آن حاكم است ذاتاً خطرناك بوده و هر كسي كه به هر علتي وارد اين وادي مي‌شود، بالقوه در معرض اين خطرات واقع شده و ممكن است در صورت بالفعل شدن آنها، جان او و ديگر همراهانش به خطر بيافتد. با افزايش دانش و اطلاعات، استفاده از ابزار و تجهيزات مناسب، رعايت موارد ايمني، رفتار عقلايي در كوهستان و ...، هر چند كه احتمال خطر به طور قابل قبولي پايين مي‌آيد؛ ولي هيچ وقت احتمال وقوع حادثه صفر نخواهد شد. معمولاً در صورت وقوع حادثه، بسته به نوع، شدت و وسعت آن، آسيبهاي روحي و جسمي متعدد و مختلفي به افراد وارد شده و حتي مرگ در انتظار آنها است. بهمين خاطر دانستن و فراگيري تئوري و عملي كمكهاي اوليه، با نگاه ويژه به كوهستان، از ضروريات ورزش كوه‌نوردي بوده و هر كوه‌نوردي بايد بطور جدي در پي آن باشد. حداقل كاري كه شما مي‌توانيد انجام دهيد مطالعه‌ي كتب و جزوات منتشر شده در زمينه‌ي كمكهاي اوليه مي‌باشد. «آنچه مسلم است اين كار هيچگاه جايگزين پزشك و درمان نخواهد شد و شما را نيز از شركت در كلاسهاي عملي امداد بي‌نياز نخواهد كرد. اما شما را ياري خواهد كرد تا در لحظات حساس اعتماد به نفس داشته باشيد، درست تصميم بگيريد و اقدامات با ارزشي را جهت حفظ جان خود و يا اطرافيانتان انجام دهيد. درمان بيماران اورژانسي، زنجيره‌اي است كه در يك سوي آن شما به عنوان امدادگر و يا اولين كسي كه با مصدوم برخورد مي‌كند، قرار داريد و در سوي ديگر پزشكان و پرسنل مراكز درماني قرار دارند. با آگاهي و تلاش شما، حلقه‌ي اين زنجيره پيوسته‌تر و محكم‌تر مي‌شود. گرچه براي يك امدادگر كارآمد و حرفه‌اي شدن نياز به گذراندن دوره‌هاي تئوري و عملي امداد داريد؛ ولي بعنوان يك كوه‌نورد حرفه‌اي كه در تمام برنامه‌ها، ساعتها و گاه روزها با نزديكترين مراكز درماني فاصله داريد، بايد بتوانيد در مواقع لزوم احتياجات خود و همنوردانتان را برطرف كنيد. يك كوه‌نورد خوب حتماً بايد امدادگر خوبي باشد و اطلاعات كاملي در زمينه‌ي امداد و اصول آن داشته باشد( هيچ‌كس بدون اطلاع و رعايت اصول امداد، كوه‌نورد كاملي نخواهد بود).

 اكنون با اطلاع از اصول ابتدايي امداد قادريد در شرايط خطرناك، كمكهاي اوليه را پيش از رسيدن گروه پزشكي (يا گروه امداد و نجات) انجام داده، مصدومان را بدون اينكه آسيب بيشتري به آنها وارد كنيد يا اوضاع را وخيم‌تر كنيد به مراكز درماني برسانيد. ضمناً بايد بتوانيد با ارزيابي وخامت اوضاع درباره‌ي انتقال مصدومان يا به تعويق انداختن آن تصميم‌گيري كنيد و از انتقال بي‌مورد مصدومان و پذيرش خطرهاي ناشي از آن جلوگيري كنيد. البته در اين رهگذر مسوؤليت مهمي بر عهده‌ي شماست. لذا بايد حيطه‌ي تواناييهاي خود را بشناسيد و واقع‌بين باشيد. گاهي واقعاً كاري از دستتان بر نمي‌آيد. بر اعصاب خود مسلط باشيد و سعي كنيد از بدتر شدن اوضاع جلوگيري كنيد. همواره در تمام مراحل امداد به شرايط ايمني خود و ديگر افراد كمك‌كننده توجه كافي داشته باشيد. گاه وضعيت منطقه يا وضعيت جوي براي انجام عمليات امداد مناسب نيست. خوددار باشيد و خود را با شرايط پيش آمده وفق داده، منتظر بهبودي شرايط باشيد:

• در آغاز صعود و در آخرين اتراقگاه شهري، از تلفنها و نحوه‌ي تماس با مراكز انتظامي، آتش‌نشاني، هلال احمر، اورژانس و هيات كوه‌نوردي اطلاع حاصل كرده و از ميزان آمادگي آنها در برخورد با حوادث آگاهي يابيد.

• در تمامي طول برنامه بايد فاصله‌ي خود با اولين مركز درماني و نحوه‌ي دسترسي به آن را بدانيد و اينكه براي رسيدن به آنجا به چند ساعت پياده‌روي نياز است و چه مقدار از مسير را مي‌توان با حيوانات اهلي (قاطر، اسب و..) طي كرد و در صورت لزوم اين حيوانات را از كجا و چگونه مي‌توان تهيه كرد.

• هميشه قبل از حركت از علائم حياتي (ضربان قلب، فشار خون، حرارت و تنفس) افراد گروه اطلاع حاصل كنيد و از آنها بخواهيد اگر بيماري مزمني (ديابت، بيماري قلبي، آسم و..) دارند، اگر داروي خاصي مصرف مي‌كنند، سابقه‌ي ارتفاع‌زدگي، سرمازدگي يا گرمازدگي و يا اگر آسيب‌ديدگي دارند كه هنوز بطور كامل برطرف نشده است، به شما اطلاع دهند.

• مشخصات افراد را در فرمي مشابه فرم زير نوشته، همراه خود داشته باشيد:

 

نام و نام خانوادگي	سن	تلفن منزل	تلفن محل كار	تلفن يكي از آشنايان يا بستگان نزديك	داروهاي مورد استفاده	سابقه‌ي بيماري	نوع بيمه

 

• توانايي افراد را در ابتداي مسير بررسي كنيد و كساني را كه در صورت لزوم مي‌توانند در حمل مجروح شما را ياري دهند، بشناسيد.

• هر چه آماده‌تر، آگاه‌تر و با وسايل كاملتري به كوه برويد، قطعاً با مشكلات كمتري روبرو خواهيد شد و مي‌توانيد از وقوع حوادث بيشتري جلوگيري كنيد.

• در هر جعبه كمكهاي اوليه بايد ليستي از مواد موجود در آن با قيد تاريخ انقضاي مصرف باشد. هرگاه وسايل يا داروها به تاريخ انقضاي مصرف نزديك شوند، بايد با انواع جديد جايگزين شوند. لذا جعبه‌ي كمكهاي اوليه بايد بطور مرتب و چند روز قبل از صعود كنترل شود. در ضمن بخاطر داشته باشيد كه وجود كوله‌ي امداد يا امدادگر در يك گروه، شما را از داشتن وسايل كمكهاي اوليه شخصي بي‌نياز نخواهد كرد.»

 اقلام مورد نياز در كيف كمكهاي اوليه شخصي يك كوه‌نورد:

1. چسب زخم / 10 عدد

2. باند كشي به عرض 5/7 سانتي‌متر / 1 عدد

3. نوار چسب / 1 حلقه

4. باند / 3 حلقه

5. پنبه استريل / 4 عدد

6. گاز استريل به ابعاد 10×10 سانتي‌متر / 5 عدد

7. پد چشمي استريل / 2 عدد

8. قرص استامينوفن / 10 عدد

9. قرص سرماخوردگي / 10 عدد

10. قرص آنتي هيستامين / 10 عدد

11. محلول ضدعفوني (بتادين)

12. پماد آنتي‌بيوتيك / 1 عدد

13. سرنگ / 3 عدد

14. محلول او-آر-اس / ۴ بسته 

15. الكل طبي / 100 سي سي

16. وازلين طبي

17. قرص كلر (براي ضدعفوني آب)

18. قرص معده (آلومینیم ام جی اس) / ۱۰ عدد

19. ژل پيروكسيكام / 1 عدد

20. پماد سوختگي / 1 عدد

 اقلام مورد نياز در كيف كمكهاي اوليه امدادگر تيم:

1. اقلام موجود در كيف كمكهاي اوليه شخصي يك كوه‌نورد، ضربدر تعداد افراد

2. وسايل جراحي:

• ست بخيه‌ي استريل (سوزن‌گير، پنس و قيچي)

• تيغ بيستوري

• نخ و سوزن بخيه

3. وسايل تزريقات:

• سرنگ 2 و 5 سي‌سي

• آنژيوكت سبز و صورتي

• اسكالپ‌وين

• نيدل

• الكل

•  گارو

4. وسايل پانسمان:

• گاز استريل

• پنبه‌ي استريل

• باند

• چسب زخم

• چسب ضد حساسيت

5. وسايل معاينه:

• گوشي

• فشارسنج

• دماسنج

• آبسلانگ

• چراغ قوه

6. داروها:

• قرص نيترو گليسيرين زير زباني

• قرص استامينوفن

• قرص سرماخوردگي

• قرص آنتي هيستامين

• قرص ALMgS

• قرص هيوسين

• قرص متوكلوپراميد

• قرص متوكاربامول

• قرص ديكلوفناك

• قرص استازولاميد

• قرص كلر

• اسپري سالبوتامول

• پماد سوختگي

• پماد جنتامايسين

• ژل پيروكسيكام

• وازلين طبي

• آمپول ديكلوفناك

• آمپول هيدروكورتيزون

• آمپول متوكلوپراميد

• آمپول متوكاربامول

• پودر ORS

• سرم نرمال سالين 500 سي‌سي

 اقلام مورد نياز در كيف كمكهاي اوليه پناهگاه‌ها (جهت استفاده پزشكان تيم‌هاي كوه‌نوردي):

1. اقلام موجود در كيف كمكهاي اوليه امدادگر تيم

2. وسايل احيا

• لوله تراشه

• لارنگوسكوپ

• آمبوبگ

• Airway

3. كپسول اكسيژن

4. آتل چوبي در اندازه‌هاي مختلف

5. داروهاي اورژانس شامل (استفاده از اين داروها فقط در صلاحيت پزشك است):

• آمپول آدرنالين

• آمپول هيدروكورتيزون

• آمپول ديازپام

• آمپول نالوكسان

• ويال گلوكز 50%

• سرم نرمال سالين 1 ليتري

• سرم قندي-نمكي 1 ليتري

• سرم قندي (دكستروز) نيم ليتري

  مرجع:

كمكهاي اوليه در كوهستان و طبيعت، دكتر فريد عباسي دزفولي و دكتر شهرام دانش‌فر، موسسه فرهنگي انتشاراتي حيان، چاپ اول، تهران، 1383.

علل و روش درمان درد زانو

بسياري از مردم در سنين مختلف، از درد زانو رنج مي‌برند؛ اين در حالي است كه پزشكان معتقدند كم‌تحركي و دوري از ورزش، علل اصلي درد زانوان است. بيماري نرمي غضروف زانو اغلب در نوجوانان و جوانان بين 10 تا 25 سال شايع است و اگر محور ران در امتداد محور ساق نباشد، در نتيجه استخوان كشكك در جاي خود قرار نگرفته و دچار كجي مي‌شود كه مي‌تواند به داخل، خارج و حتي عقب منحرف شود. در چنين حالتي، به دليل اين كه استخوان كشكك در جاي خود قرار ندارد، بيمار دچار نرمي غضروف استخوان كشكك خواهد شد. دسته‌ي ديگري كه دچار نرمي استخوان كشكك مي‌شوند، افراد بسيار فعال مي‌باشند. اين دسته از افراد كه به اصطلاح مي‌خواهند يك شبه قهرمان شوند، با فشار زياد روي زانوي خود، ناخواسته استخوان كشكك خود را نرم مي‌كنند. افرادي كه اصلاً ورزش نمي‌كنند نيز مستعد اين عارضه هستند، اين امر بيشتر در خانمها مشهود است؛ چراكه آنها به طور كلي هيچ گونه حركتي به اندامها بخصوص پاهاي خود نمي‌دهند و در نتيجه عضلات ناحيه ران (عضله چهار سر) آنها لاغر مي‌شود. وقتي اين عضله (چهار سر) به هر علتي لاغر شود، استخوان كشكك نيز نرم مي‌شود. علائم باليني افرادي كه دچار نرمي غضروف استخوان مي‌شوند «درد» است. بخصوص هنگامي كه در مواقع بالا يا پايين آمدن از كوه و پله‌هاي زياده از حد، آن را احساس مي‌كنند. دومين علامت باليني پس از درد، قفل شدن زانو است كه به صورت موقتي زانو قفل مي‌شود و پس از مدت كوتاهي، از اين حالت خارج مي‌شود. تورم هم از علائم اين بيماري است كه در ناحيه‌ي زانوها به وجود مي‌آيد و باعث پيدايش ترشحاتي در مفصل زانو مي‌شود كه معمولاً راديوگرافي ساده مي‌تواند در تشخيص آن بسيار كمك‌كننده باشد. گاه براي بهتر ديدن مشكل زانو از «MRI» و آرتروزكپي استفاده مي‌شود. از نظر علائم آسيب‌شناسي، اين بيماري به چهار مرحله تقسيم مي‌شود كه معمولاً در مرحله‌ي اول غضروف استخوان كشكك نرم مي‌شود و در مراحل بعدي به ترتيب غضروف استخوان، خط خطي و سپس تكه‌اي از غضروف استخوان كشكك از جاي خود جدا مي‌شود و در مرحله‌ي آخر، قطعه‌اي از استخوان جدا شده در بستر مي‌افتد. بهترين درمان اين بيماري تقويت عضله چهارسر مي‌باشد كه بايستي در راستاي قوي كردن آن ورزشهاي مخصوصي را انجام داد. در اين ورزش بيمار را روي تخت خوابانده و درحالتي كه انگشتان پا رو به صورت است، عضلات بالاي زانو را سفت مي‌كنند و در حالت خوابيده 5 ثانيه گرفته و سپس آن‌را رها مي‌كنند كه اين ورزش بايستي روزي 3 بار تكرار و در هر وعده 20 مرتبه انجام شود. در حركت دوم با قرار دادن بالش زير زانو، سر انگشتان را به سمت صورت گرفته و عضلات چهار سر را منقبض مي‌كنند يا با بستن وزنه‌اي 2 كيلويي به مچ پا، سرانگشتان را به سمت صورت برده و عضله چهار سر را به مدت 5 ثانيه منقبض مي‌كنند. با انقباض عضلات چهار سر، درد از بين مي‌رود و به مرور نرمي غضروف استخوان نيز رفع مي‌شود. بتدريج مايع داخل مفصل زانو نيز از بين مي‌رود. براي حل مشكل نرمي غضروف استخوان، بايستي سبك و روش زندگي‌مان را تغيير داد و از دو زانو و چهار زانو نشستن خودداري كرد. همچنين تا جايي كه ممكن است بايد از توالت فرنگي استفاده كرد و با خواندن نماز روي صندلي، از كوه‌نوردي، دوچرخه‌سواري و عبور از پله‌هاي زياد خودداري ورزيد تا ديگر نيازي به عمل جراحي نباشد. در هر صورت، اگر مشكل لاغر بودن عضله چهار سر اين گروه حل نشود، بيمار در سالهاي آتي دچار آرتروز خواهد شد. افرادي كه دچار اين مشكل در نوجواني هستند، مي‌توانند با منقبض كردن عضله چهار سر زانوان خود، مشكل خود را مرتفع سازند، ولي در كنار اين ورزشها، شنا و استخر جهت حل هر چه بهتر بيماري نبايد فراموش شود.

مرجع: برگرفته از مقاله‌ی «وقتی كشکك زانو حركت می‌كند»، روزنامه جام‌جم، يكشنبه 12 مهر 1388

پزشكی ارتفاع در يك نگاه (دكتر ابوالفضل جوادی)

پیش درآمد

ورزش کوه‌نوردی برخلاف بسیاری از ورزش‌ها، در شرایط محیطی بسیار متفاوت و ارتفاعات دور از مناطق مسکونی انجام می‌گیرد. این ویژگی ـدوری از امکانات اجتماعی از جمله مراکز درمانی‌ـ در کنار سرشت پرمخاطره این رشته‌ي ورزشی، ضرورت توجه بیشتر کوه‌نوردان به کمک‌های نخستین و مهارت‌های مربوط به آنها را ایجاب می‌نماید. در عرصه‌ي هیمالیانوردی و صعودهای بلند، دانستن کمک‌های نخستین به تنهایی کافی نیست و هر تیم نیاز به شخصی دارد که پاسخگوی مشکلات گوناگون اعضاء در زمینه‌های بهداشت، تغذیه، بیماری‌ها و اختلالات رایج ارتفاع باشد. البته حضور پزشک در صعودهای بلند ، ضرورت آشنایی دیگر کوه‌نوردان با اصول پزشکی ارتفاع را نفی نمی‌کند و هر کوه‌نورد جدی، باید دانش پایه‌ي پزشکی ارتفاع را نیز در کنار سایر آگاهی‌ها و مهارت های ضروری فرا گیرد. مهمترین دلایل برای آشنایی با مباحث پزشکی ارتفاع این است که هر صعود، می‌تواند آبستن رویدادهای پیش بینی نشده و حوادث نامنتظره باشد. جدایی و تنها ماندن اعضای گروه به دلایل گوناگون، تقسیم گروه به تیم‌های کوچکتر و دور شدن آنها از یکدیگر، علاقه برخی کوه‌نوردان به صعودهای یک نفره و ... ایجاب می‌کند که کوه‌نوردان از هر نظر ـاز جمله در زمینه‌ي اطلاعات پزشکی‌ـ مستقل و خودکفا باشند.

 

خواب در ارتفاع

بیخوابی ـرخداد شایع ارتفاعاتـ معمولاً با سردرد همراه است. این دو یافته می‌توانند از علامت‌ های فرعی کوه گرفتگی حاد ( AMS ) باشند. به تازگی نکته‌هایی از ماهیت و چگونگی اختلال در خواب، ارتباط آن با « AMS » و اثر خواب‌آورها بر آن روشن شده است. اختلال خواب در ارتفاع شامل افت کیفیت آن است: مدت مرحله سبک خواب (مراحل یکم و دوم) به زیان مرحله‌ي عمیق (سوم و چهارم) و مرحله‌ي حرکات تند چشم ( REM ) افزایش می‌یابد. علاوه بر این، دفعات بیداری بیشتر شده، بیداریها اغلب ( نه همیشه ) با افزایش «تنفس دوره‌ای» همراه می‌گردد. پدیده اخیر، که نخست در 1898 توسط «موسو» تشریح شد، در ارتفاع بالای 6000 متر اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا به دنبال ایست تنفسی، فشار سرخرگی اکسیژن بشدت کاهش می‌یابد. فشار پایین اکسیژن موجب افزایش تهویه ریوی گردیده و فرد را بیدار می‌سازد. روشن شده که کاربرد اکسیژن ضمن خواب در ارتفاع، برای پایان دادن به تنفس دوره‌ای و بهبود روند خواب سودمند است. اثر هم ‌هوایی بر بیخوابی ارتفاعات، کمتر بررسی شده است. « ناتانی و همکاران» (1970) کاهش پایدار مرحله چهارم  و مرحله حرکات تند چشم را نشان دادند. عواملی بجز آنچه در بالا ذکر شد (مثلاً عامل روانی) می‌تواند ضمن حضور در ارتفاع بر خواب اثر گذارد. از طرف دیگر، هم هوایی می‌تواند یک «اثر کاهنده ارتفاع» بر کمبود اکسیژن ناشی از خواب گذاشته موجب بهبود روند خواب گردد. شاید کاربرد قرص‌های خواب‌آور (بویژه دیازپام) در ارتفاع یک گزینش غیر عاقلانه باشد، زیرا مدت مرحله دوم خواب به زیان مرحله چهارم افزایش می‌دهد. بنابراین‌، فرد بیشتر اما سبکتر می‌خوابد. علاوه بر آن ثابت شده که پس از کاربرد ده میلی گرم دیازپام، میزان اشباع هموگلوبین از اکسیژن بطور قابل ملاحظه‌ای کاهش می‌یابد. برخی مولفان تلاش کرده‌اند برای جلوگیری از بیخوابی ارتفاع و اثر منفی آن بر قوه تشخیص و کارکرد بدن، با «استازولامید» به هم هوایی و روند خواب کمک نمایند و به نظر می‌رسد که نتیجه مثبت باشد. بهر حال از آنجا که این دارو ایجاد اسیدوز می‌کند، می‌تواند کارکرد بدن را مختل سازد.

 

نکات کاربردی

آماده کردن شرایط و مقدمات خواب به نحو بهینه، یکی از اصول مهم خواب در ارتفاع است. راحتی و همواری محل خواب، تهویه‌ي مناسب، پوشاک راحت، فضای کافی و ... از مهمترین عوامل خواب راحت هستند.آخرین وعده غذا تاثیر بسزایی در روند خواب دارد. بهتر است شام خیلی حجیم و دیر هضم نباشد و حتی الامکان زودتر صرف شود. تجربه نشان داده است که بالا بودن سر و تنه، می‌تواند روند تنفس را بهتر کرده وقفه‌های تنفسی ضمن خواب را کاهش دهد. در ضمن فرآیند انباشت مایع در بافت ریه (خیز ریوی) را نیز کند می‌نماید. در عمل می‌توان با تکیه کردن به کوله پشتی (بصورت نیمه نشسته) این وضعیت را پدید آورد. داروهای خواب‌آور، واپسین گام در روند آمادگی برای خواب بوده بهتر است در موارد ویژه و اضطراری مورد استفاده قرار گیرد. همان گونه که قبلاً گفته شد ترکیباتی همچون دیازپام برای این منظور مناسب نیستند و در صورت لزوم می‌توان از کپسول فلورازپام بهره گرفت. توجه به دوز معمول دارو و اثرهای جانبی آن بسیار مهم و ضروری است.

 

تغذیه در ارتفاع

برخی از اصول تغذیه در ارتفاع، در شرایط محیطی دیگر بویژه سرما نیز صدق می‌کند. مهمترین این اصول چنینند:

·        افزایش دفعات و کاهش حجم غذا

·        تکیه بر مواد قندی به عنوان بهترین منبع انرژی

·        پذیرش خوردن و آشامیدن به عنوان یک وظیفه

·        مصرف مایعات قندی فراوان

·        مصرف کاملترین و مفصلترین وعده غذا پس از پایان ورزش

·        مصرف مواد کم حجم و پر انرژی

·        رعایت تنوع در برنامه ریزی غذایی

·        بهره گیری از چاشنی‌های مغذی اشتهاآور

روشن است که تغذیه در ارتفاعات با تغذیه در سرما وجوه اشتراک بسیار دارد؛ زیرا با هر هزار متر افزایش ارتفاع، حدود هفت درجه از دمای محیط کاسته می‌شود. پس سرما و ارتفاع، همراهان همیشگی یکدیگرند. علاوه بر این اصول مشترک، تغذیه در اتفاعات ویژگی‌هایی دارد که ناشی از تفاوتهای ارتفاع بالا با محیط‌های کم ارتفاع یا هم سطح دریاست. ویژگی های مهم ارتفاع را می‌توان چنین برشمرد:

·        سرما؛ که منجر به لرزیدن شده مصرف مواد قندی را افزایش می‌دهد.

·        دشواری کار؛ که آن نیز نیاز به انرژی و مواد قندی را افزایش می‌دهد.

·        خشکی هوا؛ که منجر به کم آبی شده، نیاز به مایعات را افزایش می‌دهد. از سوی دیگر کم آبی منجر به کم اشتهایی و کاهش غذای دریافتی می‌گردد.

·        کوه‌گرفتگی؛ که موجب بی ‌اشتهایی و کاهش غذای دریافتی می‌شود و برای پیشگیری و درمان آن، باید مصرف مایعات و قندها را افزایش داد.

·        کمبود اکسیژن؛ که هم موجب کم اشتهایی و کاهش دریافت غذا شده هم در سوختن چربیها اختلال ایجاد می‌کند و مصرف بیشتر قندها را ایجاب می‌نماید.

 

ضرورت‌های غذایی ورزش در ارتفاع

حضور ناگهانی در ارتفاع بالای سه هزار متر غالباً با کوه‌گرفتگی که علامت‌هایی چون سردرد، بی‌اشتهایی، تهوع، استفراغ و کسالت دارد همراه است. بهترین راه پیشگیری از کوه‌گرفتگی، هم هوایی تدریجی است که موجب پیدایش مجموعه‌ای از سازگاریهای فیزیولوژیک می‌گردد تا فرد بتواند با کمترین علایم جسمی به تلاش شدید دست بزند. کوه‌گرفتگی علاوه بر علامت‌های جسمی، بر رفتار و کارایی نیز تاثیر می‌گذارد. بیماری تا چهل و هشت ساعت پس از حضور در ارتفاع شدت می‌یابد و سپس فروکش می‌کند. متاسفانه این دو روز در صعود اهمیت حیاتی دارد. در نخستین مرحله حضور در ارتفاع، افزایش سوخت و ساز پایه از یک سو و کاهش مصرف غذا از سوی دیگر موجب می‌شود که حتی با فعالیت معمولی، فرد دچار کمبود انرژی شود. ضمن صعود سریع به ارتفاعات، مصرف غذا 50-10 % کاهش می‌یابد که میزان آن به ویژگی‌های شخصی و صعود بستگی دارد. کمبود اکسیژن نیز عامل مهمی برای کاهش اشتها، کاهش مصرف غذا و کاهش وزن ناشی از آن است. مصرف غذای کافی در ارتفاع تنها با گزینش رژیم مناسب و غذا خوردن بدون توجه به اشتها امکان دارد. دارو درمانی تأثیر چندانی بر کوه‌گرفتگی ندارد؛ ولی رژیم سرشار از مواد قندی و مایعات فراوان بسیار موثر است. این رژیم را باید پیش از حضور در ارتفاع آغاز کرده ضمن صعود ادامه داد تا رفتار و کارایی کوه‌نورد را نیز بهبود بخشد. مصرف قند در ارتفاع علاوه بر تأمین انرژی، به برقراری تعادل پروتئین (که در ارتفاع، پیامد کمبود انرژی است) کمک می‌کند. ضمناً مصرف قندها در ارتفاع، استقامت بلند مدت را نیز افزایش می‌دهد که علت آن افزایش اکسیژن خون و عقب افتادن تخلیه گلیکوژن ماهیچه است. از سوی دیگر اکسیداسیون قندها در مقایسه با چربیها به اکسیژن کمتری نیاز دارد. همه این مطالب نشان می‌دهند که در ارتفاع و شرایط کمبود اکسیژن، قندها منبع انرژی موثرتر، مناسبتر و کارآمدتری هستند.

از میان ویتامین‌ها و کانیها تنها نیاز به مواد «آنتی اکسیدان» مانند ویتامین E در ارتفاع افزایش می‌یابد.‌
آنتی اکسیدانها می‌توانند گردش خون و کارایی کوه‌نورد را بهبود بخشند؛ زیرا جلو پراکسیداسیون چربیهای غشای یاخته را می‌گیرند و از تخریب گلبول‌های قرمز در اثر شکنندگی پیشگیری می‌کنند. از آنجایی که حضور در ارتفاع، روند خونسازی را تشدید می‌کند نیاز بدن به آهن را نیز افزایش می‌یابد. البته آهن موجود در غذای معمول، برای آقایان کافی است ولی بهتر است خانم‌های کوه‌نورد از حدود سه هفته پیش از حضور در ارتفاع به مدت شش هفته آهن مکمل مصرف نمایند.

کاهش وزن یکی از پیامدهای اجتناب ناپذیر تلاش در ارتفاع است که عمدتاً به توده بی چربی بدن (عضلات) مربوط می‌شود. تحلیل رفتن ماهیچه‌ها در صعودهای بلند ناشی از کمبود انرژی (مواد قندی) و پروتئین است.

به دلیل خشکی هوا و افزایش سرعت تنفس در ارتفاع، نیاز به آب افزایش می‌یابد. بطور کلی دفع آب از راه ادرار، تعریق و تنفس بعلاوه دشواری مصرف آب کافی در ارتفاع، خطر کم آبی بدن را افزایش می‌دهد. افزایش گذرای حجم ادرار در ساعتهای نخست حضور در ارتفاع و کاهش حس تشنگی نیز به این مشکل دامن می‌زند؛ مگر اینکه شخص مایعات فراوان مصرف کند. دفع نامحسوس آب از راه تنفس در ارتفاع به مراتب بیش از سطح دریاست. چربیها در سطح دریا نسبتاً خوب تحمل می‌شوند؛ ولی در ارتفاعات چنین نیست و چربی علامتهای کوه‌گرفتگی را تشدید می‌کند، بویژه اگر جانشین قندها شده باشد. چربیها سرشار از انرژیند و وزن و حجم بار کوه‌نورد را کاهش می‌دهند ولی در مقایسه با قندها برای سوختن به اکسیژن بیشتری نیاز دارند و این برای اقتصاد اکسیژن در ارتفاع زیانبار است. جذب چربی نیز در ارتفاع بالای شش هزار متر مختل می‌شود در حالی که برای قندها چنین نیست.

اختلال در حس تشنگی و گرسنگی، افزایش دفع نا محسوس آب، افزایش گذرای حجم ادرار و افزایش هزینه انرژی در ارتفاع می‌تواند به کم آبی سریع بدن، تخلیه گلیکوژن ماهیچه‌ها و کاهش وزن منجر گردد، مگر اینکه آب و غذای کافی به بدن برسانیم. کم آبی می‌تواند کوه‌گرفتگی را تشدید کند و به نوبه خود مانع مصرف غذا شود. بهترین راه حفظ کارایی این است که به محض حضور در ، روزی سه تا چهار لیتر مایعات مصرف کنیم که حاوی دویست تا سیصد گرم قند (علاوه بر قند موجود در غذا) باشد.

 

رهنمودهایی برای صعودهای بلند

·        حتی الامکان غذا را گرم و گروهی مصرف کنید. اگر غذا به صورت جمعی و گرم مصرف شود، افراد غذای بیشتری می‌خورند.

·        حتی اگر تنها غذا می‌خورید، برای وعده‌های اصلی و سرپایی برنامه‌‌ریزی کنید. اگر افراد به حال خود گذاشته شوند برخی وعده‌ها را حذف یا کوتاه میکنند تا به کارهای «مهمتر» برسند.

·        مراقب نوع غذاهای مصرفی‌تان باشید. بی نظمی در غذاخوردن منجر به عدم توازن ویتامین‌ها، کانیها یا انرژی مي‌شود.

·        افراد را تشویق کنید با غذا آب بخورند. هنگام غذا، فرصت خوبی برای مصرف مایعات است؛زیرا زمان کافی برای تهیه نوشیدنی، سوپ و دیگر غذاهای حاوی آب وجود دارد. ضمن تلاش شدید و استراحت، افراد را به نوشیدن مایعات تشویق نمایید.

·        تصور نکنید هنگام تغذیه گروه، هر کس به اندازه کافی غذا می‌خورد. پختن غذا لزوماً به معنی خوردن آن نیست.

·        نگذارید غذاهای سرپایی جانشین وعده‌های اصلی شوند. غذاهای سرپایی باید کامل‌کننده وعده‌های اصلی بوده انرژی دریافتی و کارایی را افزایش می‌دهند.

·        نگذارید کسی از صعود به عنوان برنامه کاهش وزن سریع استفاده کند. افراد دچار کم آبی و ضعف شدید، ایمنی خود و دیگران را به خطر می‌اندازند.

·        اجازه ندهید بهداشت شخصی و غذایی فرد، تنها به خاطر حضور در ارتفاع از بین برود. دست‌ها و ظرف‌های پاکیزه و آب بهداشتی برای تهیه غذا بویژه در محیط‌های معتدل یا گرم ضروری هستند.

 

اثرات نور خورشيد

نور خورشيد پرتو‌هايي با طول موج 290 تا 1850 نانومتر ( nm ) را در بر مي‌گيرد. با دگرگوني فصل يا آب و هوا، ويژگي‌ها و نسبت‌هاي پرتوهايي كه به سطح زمين مي‌رسند تغييرات قابل ملاحظه‌اي مي‌كند. طول موج‌هاي كمتر از nm 400 مي‌توانند به پوست يا چشم آسيب برسانند. عينك‌هاي ويتريني معمولي مي‌توانند بخش بزرگي از اين پرتوهاي بالقوه زيانبار را حذف كنند. در شهرها دود و مه نيز چنين اثري دارند و مي‌توانند پرتوهاي زيان آور را بويژه در زمستان تا حدودي جذب نمايند (‌لايه‌ي نازك ابر نيز مي‌تواند اين پرتوها را تا حد زيادي حذف نمايد)‌. در ارتفاعات بالا، اين پرده‌هاي محافظ وجود ندارند و علاوه بر آن بازتاب نور از روي سنگ، ريگ، برف، يخ يا آب مي‌تواند اثر آن را به طور قابل ملاحظه افزايش دهد.

 

نورزدگي

در ارتفاعات، نور خورشيد مي‌تواند يك واكنش ناتوان‌كننده و حاد التهابي در بافت سطحي چشم (‌قرنيه و ملتحمه)‌ پديد آورد كه آن را نورزدگي يا «برف كوري» می‌نامند . نام دوم -كه بيشتر به كار مي‌رود- نام مناسبي نيست، زيرا برف با اين بيماري ارتباطي غير مستقيم دارد و اختلالات بینايي آن نيز جزئي و گذراست. نور خورشيد در كوهستان با مناطق آفتابي ديگر تفاوت دارد؛ زيرا درآنجا لايه‌ي اتمسفر نازكتر و هوا رقيقتر است و پرتو فرابنفش بيشتري از آن مي‌گذرد.6-5% از نوري كه به كوهستان مي‌تابد از نوع پرتو‌هاي فرا بنفش است، در حالي كه اين مقدار در سطح دريا 2-1 % است. معمولاً برخورد مستقيم نور خورشيد موجب نورزدگی نمي‌شود، ‌ولي چند ساعت حضور در محيطي كه داراي عناصر بازتاباننده‌ي سطحي است،‌ به چشم آسيب مي‌رساند. برف يا يخ مي‌تواند تا 85 % از پرتوهاي تابيده را برگرداند، در حالي كه شنزار و كشتزار به ترتيب 17 % و 5/2% از آنرا باز مي‌تابانند. هنگامي كه نور بازتابيده‌، از پايين به ما برخورد مي‌كند ابروها، پيشاني و آفتابگير نمي‌توانند چشم را حفظ كنند و اين موضوع نقش مهمي در تأثير زيانبار و جمع‌پذير اين پرتوها دارد. قرنيه و ملتحمه در برابر اين پرتوها آسيب پذيرترند؛ زيرا اپيدرم شاخي يا ملانيني كه پوست را حفظ مي‌كند در آنها وجود ندارد.

پرتو فرابنفش، بخشي از طيف ناديدني نور خورشيد است كه طول موج 200 تا 400 نانومتر دارد. قرنيه براي طول موج‌هاي زير nm 295 كدر است و آنها را يا جذب كرده يا باز مي‌تاباند. طول موج‌هاي در حدود nm 288 مي‌تواند موجب متلاشي شدن پروتئين‌هاي هسته و مرگ ياخته گردند.

 

نورزدگی حاد

قرنيه پوشيده از ياخته‌هاي اپي تليال است كه پس از چند ساعت تابش فرا بنفش رو به مرگ مي‌روند. سپس اين ياخته‌ها متلاشي شده پيوستگي سطحي قرنيه از ميان مي‌رود. باز و بسته شدن پلك‌ها ، اين ياخته‌ها را از قرنيه و ملتحمه جداكرده پايانه‌هاي عصبي قرنيه را برهنه مي‌سازد. تماس پلك با اين اعصاب برهنه موجب پيدايش علامت‌هايي چون احساس وجود شن در چشم، درد آزاردهنده و حساسيت به نور مي‌گردد. يك حركت جزئي يا تابش نور موجب اسپاسم غير ارادي پلك‌ها و حمله حاد درد مي‌شود. تحريك اعصاب قرنيه نيز موجب تنگي رفلكسي مردمك و اسپاسم ماهيچه‌هاي مژكي شده، منتهی به چشم درد و سردرد مي‌گردد. همه‌ي اين علامت‌ها 10-4 ساعت پس از تماس با نور پديد مي‌آيند. علامت‌هاي حاد معمولاً 8-6 ساعت طول مي‌كشند و بيشتر مشكلات پس از 48 ساعت فروكش مي‌كنند. اگر چه موارد شديدتر مي‌تواند به سردرد طولاني و اختلالات بینايي به مدت چند هفته بيانجامد. بيماران دچار نورزدگی معمولاً پلك‌هاي باد كرده، قرمز و گاهي تاول‌دار، ملتحمه متورم با رگ‌هاي پر خون، اشكريزش فراوان، رفلكس قرنيه كند و ديررس و مردمك‌هاي تنگ دارند. درمان نورزدگی حاد شامل پوشاندن چشم‌ها و كمپرس سرد براي كاهش ناراحتي است. گشاد كردن مردمك با آتروپين (1 %) يا هماتروپين (‌5 %) اسپاسم ماهيچه‌هاي مژكي را برطرف كرده حساسيت به نور را كاهش مي‌دهد. براي جلوگيري از عفونت قرنيه بايد پيش از پوشاندن چشم‌ها، ‌پماد آنتي‌بيوتيك چشمي به آنها ماليد. ممكن است مسكن يا آرامبخش نيز لازم باشد.

 

نورزدگی مزمن

اين بيماري در بوميان مناطق كوهستاني و سرزمين‌هاي برف‌پوش و همچنين در ميان كارگراني همچون جوشكاران كه پي در پي در معرض امواج نوري كوتاه قرار مي‌گيرند ‌ديده شده است. آن دسته از بوميان مناطق كوهستاني و قطبي كه دچار اين بيماري مي‌شوند علاوه بر التهاب مزمن ملتحمه، گرفتار اختلالات بينايي و حساسيت به نور نيز مي‌گردند. ملتحمه ممكن است كشساني و روشني خود را از دست داده رنگدانه‌دار شود. در قرنيه نيز ممكن است نواري از رسوب زرد و روشن تشکیل گردد كه با شكاف ميان پلك‌ها مطابقت دارد.

 

پيشگيري

شناخت قدرت آسيب‌زايي نور شديد و سپس گسترش لنزهاي ضد پرتو فرابنفش، شيوع نورزدگی را تا اندازه‌ي زيادي كاهش داده است. سالهاست كه بوميان كوهستان و قطب از اين مشكل باخبرند و روش‌هاي حفاظتي ساده ولي موثري پیدا كرده اند. اسكيموها يك تسمه چرمي، ‌تكه اي از چوب يا شاخ را به چشم مي‌بندند كه شكاف هايي براي ديدن دارد و شرپاها موهايشان را به عنوان حفاظ ،‌ جلو چشم ها و صورتشان مي‌ريزند. امروزه در مقايسه با محيط كوهستان (بويژه براي كوه‌نوردان با تجربه)‌، تماس‌هاي صنعتي و اتاق‌هاي برنزه شدن علت‌هاي شايعتري براي نورزدگی هستند. منبع پرتو فرابنفش اهميتي ندارد بلكه شدت و مدت تماس با آن، نخستين شاخص آسيب بافتي است.

 

شاخص

‌عينك‌هاي ايمني دور بسته ‌-كه طول موج‌هاي nm 400-250 را جذب كرده يا بر مي‌گردانند- قرنيه و ساختارهاي دروني چشم را از اثر ويرانگر نور خورشيد حفظ مي‌كنند. عينك‌هاي معمولي تا اندازه‌اي چشم‌ها را از تابش‌هاي زيانبار دور نگه مي‌دارند؛ ولي براي حفظ چشم در محیط‌هاي سرشار از نور كافي نيستند. لنزهاي پلاستيكي بيرنگ يا كمرنگ قدرت چنداني در حذف پرتوهاي فرابنفش ندارند. پس هنگامي كه قصد تهيه‌ي يك پوشش محافظ براي چشم داريد، ‌توجه به اين جزئيات ضروري است. عينك‌های آفتابي از چشم‌ها در برابر خيرگي (‌كه تيزبيني را كاهش مي‌دهد)، سرخ بيني (نوعي اختلال بينايي كه در آن همه چيز قرمز ديده مي‌شود)‌ ناشي از نور مرئي به ويژه نور سبز،‌ آماس ملتحمه (‌كانژنكتيويت)‌، نورزدگی و ... كه توسط پرتو فرابنفش با طول موج زیر 313 نانومتر و پرتو زیر قرمز با طـول موج بالای 760 نانومتر پدید می‌آیند، محافظـت می‌کنند. پس هنگام گزینش عینک آفتابی، توجه به شیشه آن مهم است . امروزه دو ماده در ساختار لنزها به کار می رود: شیشه کانی (معمولی) و شیشه‌ي آلی ( رزین ).

لنز از هرگونه که باشد، باید بتواند دیدی روشن و بدون موج فراهم آورد تا چشمها خسته نشوند، مهمترین برتری لنزهای آلی این است که نشکن و سبک وزنند، گرچه پرتوهای زیانبار (بویژه فرابنفش) را بطور مؤثر حذف نمی‌کنند. لنزهای کانی، پرتو فرابنفش را بهتر حذف می‌کنند؛ ولی سنگین و شکننده‌اند. بهترین لنزها برای کوهستان آنهایی هستند که هر دو رویه‌شان دگرگون شده است. رویه‌ي درونی آنها یک پوشش ضد بازتاب دارد که از بازتابش پرتوهای وارد شده از کنار عینک به سمت قرنیه جلوگیری می‌نماید و رویه‌ي بیرونی آنها در بالا و پایین تیره‌تر از بخش میانی است که باید آنقدر روشن باشد که اجازه دید واضح را به فرد بدهد.

هنگام گزینش قاب عینک، باید مناسبترین شکل را برای صورت خود برگزید. قاب نباید به گونه‌ها ساییده شود، زیرا موجب ترک خوردگی پوست می‌شود. بینی و کنارهای صورت را نیز باید بپوشاند تا حفاظت کافی در برابر نور بازتابیده فراهم گردد. دسته‌ي عینک باید راحت و قابل تنظیم باشد تا ضمن حرکت، از لغزش عینک جلوگیری نماید. قاب باید سبک وزن ولی در برابر شوک و نوسان دما مقاوم باشد.

دسته عینک باید یک بند ایمنی داشته باشد که به دور گردن بیفتد. داشتن یک عینک یدکی ضروری است.

 

آفتاب سوختگی

تابش بیش از اندازه‌ي پرتو فرابنفش می‌تواند موجب آسیب‌دیدگی پوست شود. حساسیت افراد به نور خورشید، یکسان نیست. تنها سیاهانی که پوست بسیار تیره دارند دچار آفتاب سوختگی نمی‌شوند. افراد موبور و مو قرمز بسیار حساسند و باید از نور شدید پرهیز کرده یا با روشهای مناسب از پوستشان محافظت نمایند.

 

آفتاب سوختگی حاد

علامتهای آفتاب سوختگی حاد از سرخی ملایم پوست تا تاولهای بزرگ و فراوان تغییر می‌کند. این علامتها پس از 24 ساعت پدیدار شده و پس از 72 ساعت به بیشترین شدت می‌رسد. در پی سرخی ملایم، پوسته‌ریزی گذرا و گاهی خارش پدید میآید. تابش بلند مدت نور شدید منجر به حساسیت، درد، تورم پوست و سپس پیدایش تاولهای گسترده می‌شود. اگر همراه آفتاب سوختگی علامتهای عمومی همچون تب، لرز، ضعف و شوک پدیدار گردند، باید احتمال گرمازدگی را نیز در نظر داشت. تاهنگامی که علامتهای نخستین تماس با پرتو فرابنفش فروکش نکرده است، نباید دوباره در معرض نور قرار گرفت. کمپرس سرد برای کاهش علامتها سودمند است و کرمهای کورتیکوستروئید موجب بهبود می‌شوند. مهمترین عارضه‌ي آفتاب سوختگی شدید، عفونت است که باید با آنتی بیوتیک مناسب درمان گردد.

 

آفتاب سوختگی مزمن

معمولاً تماس بلند مدت با نور خورشید، موجب تحلیل رفتن و پیر شدن (افزایش چین و چروک) پوست می‌گردد. همچنین پرتو فرابنفش، مهمترین عامل پیدایش سرطان پوست است. به همین دلیل انواع سرطان پوست در کسانی که در هوای آزاد کار می‌کنند، در نواحی استوایی و در بخشهای برهنه پوست شایعتر است.

 

پیشگیری

در آغاز فصل گرما، تماس با نور خورشید را باید به 30 دقیقه در نیمروز محدود کرد، تا زمانی که پوست تیره‌تر و مقاومتر گردد. پمادها، کرمها و محلولهای ضدآفتاب بسیار گوناگونند. ضد آفتاب‌هاي شیمیایی مولکولهایی دارند که بخش زیانبار پرتو فرابنفش را جذب می‌کنند. ضد آفتابهای مکانیکی، دسته‌ي دیگری هستند که یک ترکیب فلزی (مانند اکسید روی) دارند و نور خورشید را پراکنده کرده یا باز می‌تابانند. این داروها را بدون نسخه نیز می‌توان تهیه فراهم کرد. داروهایی مانند سولفونامیدها (آنتی بیوتیک)، فنوتیازینها (آرامبخش) و گریزوفولوین (ضد قارچ) می‌توانند پوست را نسبت به نور خورشید حساس نمایند. بیمارانی که این داروها را دریافت می‌کنند، نیاز به مراقبتهای ویژه و پرهیز از نور شدید دارند. بیماریهایی چون (لوپوس) نیز موجب افزایش حساسیت پوست نسبت به نور می‌شوند. پس هر فردی که حساسیت قابل ملاحظه‌ای نسبت به نور دارد باید از نظر این بیماری بررسی گردد. همچنین در کسانی که دچار (تبخال) شده‌اند، تابش نور شدید می‌تواند موجب تشدید ضایعه گردد.

 

کوه‌گرفتگی حاد

کوه‌گرفتگی حاد نشانگانی است که علامت‌های زودرس آن سردرد، بی‌اشتهایی، سستی و بی‌خوابی بوده و می‌تواند به سمت استفراغ، عدم تعادل و خیز ریوی و مغزی پیش رود. این پدیده در افراد سازگار نشده‌ای که به تندی به بلندیهای بالای 2500 متر صعود می‌کنند، رخ داده چند ساعت تا چند روز طول می‌کشد. « AMS » پیامد اثرهای مستقیم و غیر مستقیم کمبود اکسیژن است که هنوز به خوبی شناخته نشده اند. شکل مغزی آن پیامد تنگ یا گشاد شدن رگ های مغز در اثر کاهش‌های دی اکسید کربن است. از سوی دیگر کمبود اکسیژن و تلاش شدید موجب احتباس آب و نمک در بدن می‌گردد. افزایش فشار خون ریوی نیز منجر به تغییر تراوایی رگ‌ها و خیز ریوی می‌گردد. احتمال بیماری در هر فرد به استعداد، سرعت صعود و میزان تلاش در شرایط کمبود اکسیژن بستگی دارد. خطر پیدایش علامت‌ها در کوه‌نوردی که پیشینه‌ي این بیماری را دارد، بیشتر است. البته این حساسیت با گذشت زمان تغییر می‌کند. مهمترین عامل در تعیین حساسیت، پاسخ تنفسی فرد به کمبود اکسیژن (میزان افزایش تهویه حبابچه ای برای جبران کمبود اکسیژن) است. سرعت صعود نیز اهمیت اساسی دارد. کسانی که بخش نخست صعود را با هواپیما یا هلی‌کوپتر می‌پیمایند، بیشتر دچار بیماری می‌شوند. اگر صعود دشوار باشد، میزان بروز بیماری باز هم بالاتر می‌رود، زیرا تلاش شدید موجب کاهش اکسیژن خون می‌گردد.

« AMS » ملایم با علامت‌هایی چون سردرد (حساس به مسکن معمولی)، بی‌اشتهایی، سستی، بی‌خوابی و خیز دور چشم مشخص می‌گردد. تنگي نفس کوششی، تپش قلب و افزایش دمای بدن نیز گزارش شده است. اگر بیمار از ادامه صعود و تلاش شدید خودداری کند، علامت‌ها خود به خود فروکش کرده، پس از 24 تا 48 ساعت ناپدید می‌شوند. اگر بیمار این یافته‌ها را نادیده بگیرد و به صعود ادامه دهد، علامت‌های جدی‌تر آشکار می‌شود: استفراغ، سردرد شدیدی که به مسکن پاسخ نمی‌دهد، گیجی، بی‌تعادلی و افزایش سرعت تنفس که نشانه‌های بیماری شدید و نزدیک بودن خیز ریوی و مغزی هستند. اگر چه این علامت‌ها نیز می‌توانند خود به خود بهبود یابند، فرستادن فوری بیمار به ارتفاع پایین‌تر و سپس انجام کارهای درمانی دیگر ضروری است.

درمان « AMS » ملایم شامل چند روز استراحت در همان ارتفاع، دریافت مایعات کافی تا برقراری ادراری رقیق و روشن و سرانجام کاربرد آسپرین یا داروهای همانند برای بهبود سردرد است. بیشتر بیماران به این درمان‌ها پاسخ می‌دهند و سپس می‌توانند به صعود ادامه دهند. کاربرد «استازولامید» روند بهبود را سرعت می‌بخشد. شاید «دگزامتازون» نیز در این مورد سودمند باشد؛ ولی بهتر است آن را برای موارد جدی‌تر کنار بگذاریم.

درمان « AMS » شدید، کاهش ارتفاع و -اگر این کار امکان نداشت- تجویز اکسیژن است. گاهی هوای بد و خطر بهمن مانع بازگشت می شود و اکسیژن هم در دسترس نیست. در این شرایط می‌‌توان از دگزامتازون کمک گرفت. در بیماران تحت درمان با دگزامتازون، گاهی علامت‌های مغزی برطرف می‌شود ولی در همان حال خیز ریوی پدید می‌آید.

در بیشتر افراد صعود آرام هم هوایی را بهبود بخشیده، از پیدایش کوه‌گرفتگی جلوگیری می‌کند. البته تعریف کردن «صعود آرام» دشوار است. پس هر کوه‌نورد باید به علامت‌های هشداردهنده در بدن خودش توجه کرده و به آنها اهمیت دهد. با پیروی از این قانون تجربی، بیشتر کوه‌نوردان در امان خواهند بود: بالاتر از 3000 متر، ارتفاع خوابگاه نباید بیش از 300 متر در شبانه‌روز افزایش یابد. کوهنورد باید به هنگام نیاز و همچنین در پی تلاش سنگین، یک روز به خود استراحت دهد و آنقدر مایعات بنوشد تا حداقل یک لیتر ادرار روشن در شبانه روز دفع نماید. کوه‌نوردانی که با وجود همه این کارها بیمار می‌شوند، برای پیشگیری باید از استازولامید کمک بگیرند. این دارو «تنفس دوره‌ای» ویژه‌ي ارتفاع را -که موجب کاهش شدید اکسیژن خون در هنگام خواب می‌شود- بر طرف می‌نماید. همچنین شدت بیماری را کاهش داده، اکسیژن‌گیری و کارایی کوه‌نورد را در ارتفاعات بالا بهبود می‌بخشد. دگزامتازون نیز اثر ثابت شده‌ای در پیشگیری از « AMS » دارد. البته این دارو بخاطر اثرهای جانبی بلند مدت، کمتر برای پیشگیری به کار می‌رود.

 

خیز ریوی

خیز ریوی در افراد تندرستی پدید می‌آید که به سرعت به ارتفاع بالای 3000 متر می‌روند. گاهی بیماری در ارتفاع پایین‌تر نیز دیده می‌شود. علامت‌های خیز ریوی ( HAPE ) در کوه‌نورد تندرستی که 72-24 ساعت از حضورش در ارتفاع می‌گذرد، به ناگهان پدید می‌آید؛ ولی در کسانی که پیشاپیش دچار کوه گرفتگی حاد شده‌اند به تدریج آشکار می‌گردد. تلاش شدید و هوای سرد از عوامل موثر بیماری هستند. افراد دچار « HAPE » نخست دچار سرفه خشک، تنگ تنفس، ضعف ، خستگی و دیگر علامت‌های کوه‌گرفتگی حاد می‌شوند. هنگامی که بیمار به پشت می‌خوابد این علامت‌ها شدید‌تر شده، پر تنفسی نیز پدید می‌آید. سپس سرفه با خلط کف‌آلود و گاهی خونی همراه می‌گردد. سرانجام « قل قل»، بدون گوشی هم شنیده می‌شود. پر تنفسی، کبودی و پر تپشی نشانه‌ای بالینی شایع بیماری هستند. سپس بیمار بخاطر کمبود اکسیژن یا خیز مغزی روند منطقی اندیشه را از دست داده دچار توهم می‌گردد. به دنبال این پدیده‌ها، اغما و مرگ رخ می‌دهد.

در اواخر دهه هفتاد، بروز « HAPE » در کوهپیمایان نپال، 5/4 ـ 5/2 % بوده که بر اثر آموزش و آگاهی از بیماری کاهش یافته است. بیماری در «مک کینلی» 2-1 % از کوه‌نوردان را گرفتار می‌سازد و در آلپ کمیابتر است. در سوئیس، گروه نجات هوایی هر سال ده کوه‌نورد دچار « HAPE » را نجات می‌دهد. بررسی‌های آزمایشگاهی، افزایش ملایم «هماتوکریت» و همچنین افزایش یاخته‌های سفید خون را در بیماران نشان می‌دهد. اشباع سرخرگی اکسیژن می‌تواند تا 40 % کاهش یابد. دادن اکسیژن خالص نمی‌تواند کمبود اکسیژن را بر طرف کند؛ زیرا محدودیت دیرپا در انتشار اکسیژن یا شانت ریوی پدید آمده است. باپرتو X می‌توان ارتشاح تکه‌ای و ناپیوسته را -بیشتر در ریه راست- دید. بیماری در 20-30 % موارد یک طرفه است. سرخرگهای ریوی برجسته به نظر می‌رسند؛ ولی اندازه‌ي قلب معمولا طبیعی است. به نظر می‌رسد که روند بیماری با کاهش تهویه حبابچه‌ای آغاز می‌گردد. سپس کمبود اکسیژن موجب تنگی رگها و در نتیجه افزایش فشار خون ریوی می‌شود. سرانجام نشت مایع از دیواره‌ی مویرگها موجب پیدایش خیز ریوی می‌گردد. سپس کمبود اکسیژن کمبود اکسیژن موجب تنگی‌رگ‌ها و در نتیجه افزایش فشار خون ریوی می‌شود. سر انجام نشت مایع از دیواره مویرگ‌ها موجب پیدایش خیز ریوی می‌گردد. « HAPE » را باید با پایین آوردن فوری بیمار درمان کرد. این درمان را باید بلافاصله و بدون تلف کردن وقت برای اقدامات دیگر انجام داد. دادن اکسیژن با سرعت 4-2 لیتر در دقیقه سودمند است. تجویز 20-10 میلی گرم «نیفیدیپین» زیرزبانی و سپس هر شش ساعت 20 میلی گرم از ترکیبات «آهسته رهش» آن موجب بهبود بالینی، اکسیژن‌گیری بهتر، کاهش اختلاف سطح اکسیژن حبابچه و سرخرگ و برطرف شدن خیز حبابچه‌ای می‌گردد. گرچه این روش دارویی موفقی برای بیماری می‌باشد، درمان انتخابی، کم کردن ارتفاع است. هنگامی که کاهش ارتفاع امکان ندارد و اکسیژن نیز در دسترس نیست، نیفیدیپین بیشترین شانس بهبود را فراهم می‌کند. البته از این بهبود باید برای پایین آمدن بهره گرفت، نه برای ادامه فعالیت در ارتفاع.

 

خیز مغزی

خیز مغزی ارتفاعات ( HACE ) پیامد کمبود اکسیژن است و در بالای سه هزار متر رخ می‌دهد. کوه‌گرفتگی حاد، خیز محیطی، خونریزی شبکیه و زیر پوستی، خیز ریوی و خیز مغزی همگی وابسته به یکدیگر بوده ممکن است همراه هم رخ دهند. این پدیده در 2-1 % از کسانی که پیش از هم هوایی کامل، در بالای چهار هزار متر می‌خوابند، گزارش شده است. خیز مغزی ملایم با کوه‌گرفتگی حاد اشتباه می‌شود. بیمار از سردرد شکایت دارد که با راه رفتن، دراز کشیدن یا زور زدن بدتر می‌شود. زودرس‌ترین نشانه، ناپایداری گامهاست. ممکن است علامت‌ها در همین مرحله فروکش کنند؛ ولی با ادامه صعود، به سمت طیفی از نشانه‌های عصبی پیشرفت می‌نمایند: ناآگاهی نسبت به پیرامون، خواب آلودگی منتهی به اغما، اختلال درگفتار، دو دو زدن چشم‌ها و فلج نیمه بدن می‌تواند رخ دهد. اگر بیمار هوشیاریش را از دست دهد، دورنمای بیماری وخیم خواهد بود. عدم تعادل گام‌ها، ارزشمندترین یافته بالینی است. هنگامی که کوه‌نورد در ارتفاع دچار ناپایداری گام‌ها می شود، باید ( HACE ) را حتی در نبود علامت‌های دیگر در نظر داشت.

 

خیز مغزی ارتفاع بالا

(HACE ) به طور معمول از مشکلات مربوط به هم هوایی است و در نخستین روزهای حضور در ارتفاع رخ می‌دهد. در بالای هفت هزار متر نیز -بویژه در پی صعود سریع- پدید می‌آید. بیشتر موارد بیماری کشنده است.

 

آسیب شناسی

در « HACE » خیز گسترده مغزی همراه صاف شدن شیارهای مغز دیده می‌شود . انفارکتوس‌های ریز با خونریزی های حلقوی، انفارکتـوس گسترده ساقه مغز، خونریـزی زیر عنکبوتیه و لخته در سینوس‌های سیاهرگی سخت شـامه به چشم می‌خورد.

 

برخورد بالینی

اگر علامت‌های زودرس « HACE » را بشناسیم، می‌توانیم جلو بخشی از مرگ و میرهای بیماری را بگیریم. عدم تعادل گام‌ها شایعترین علامت بیماری است که باید آن را جدی گرفت. استازولامید که ارزش آن در پیش‌گیری از کوه گرفتگی حاد کاملاً روشن است، شاید در پیشگیری از « HACE » نیز سودمند باشد. پیش از اظهار نظر قطعی باید در انتظار یافته‌های بیشتری باشیم. کاهش فوری ارتفاع، مهمترین درمان برای هر گونه بیماری ارتفاع است. گاهی تنها چند صد متر پایین آمدن موجب بهبود سریع می‌گردد. گر چه بررسی‌های کنترل شده‌ای وجود ندارد، دگزامتازون مطمئناً سودمند است و در بزرگسالان باید به میزان 16-8 میلی گرم در روز داده شود. اگر اکسیژن در دسترس باشد، آن را با ماسک به بیمار می‌دهند. اتاق‌های فشار نیز سودمندند.

 

عوامل موثر در کوه گرفتگی

بررسی‌ها نشان می‌دهند که برخی افراد به آسانی با ارتفاع سازگار می‌شوند و کوه‌گرفتگی حاد ( AMS ) در کسانی که قبلاً نیز دچار آن شده‌اند، بیشتر دیده می‌شود. از این بررسی‌ها می‌توان نتیجه گرفت که عامل‌های خطرزای معینی شخص را در معرض « AMS » قرار می‌دهند. برخی مولفان نشان داده‌اند که AMS ، خیز ریوی و کارایی جسمی در ارتفاع با ظرفیت تنفسی در شرایط کمبود اکسیژن رابطه دارد. به تازگی نیز وابستگی مستقیم پاسخ تنفسی به کمبود اکسیژن و پاسخ عصبی گیرنده‌های شیمیایی روشن شده است. پس می‌توان پیش‌بینی کرد، کسانی که به شدت از « AMS » رنج می‌برند، همانهایی هستند که گیرنده‌های شیمیایی آنها به طور ارثی حساسیت کمتری به کاهش اکسیژن خون دارند.

ضمن یک مطالعه سه ساله در دانشکده پزشکی «سرتیل» عوامل خطرزای « AMS » در 128 کوه‌نورد ( 29 زن و 102 مرد ) بررسی گردید. افراد را پیش از حرکت به سمت ارتفاع (8848-6200 متر) آزمودند و ضمن صعود، نشانه‌های بالینی « AMS » را یادداشت کردند. برای تعیین عوامل خطرزا، یافته‌ها را جداگانه تجزیه و تحلیل نمودند. حداکثر قدرت هوازی و پاسخ تنفسی و قلبی به کمبود اکسیژن (ضمن استراحت و تلاش) مشخص گردید. میدان بینایی و ته چشم نیز پیش و پس از صعود بررسی شد. ضمن این صعود، سه تن از کوه‌نوردان (دو مرد و یک زن) به خاطر عوارض جسمی یا روانی ارتفاع جان سپردند. 37 % مردان و 65 % زنان دچار « AMS » شدید گردیدند. عوامل خطرزا چنینند: پیشینه « AMS » یا سردرد در سطح دریا، پاسخ تنفسی و قلبی ناکافی به کمبود اکسیژن و تنفس تند و سطحی، تمرین‌های استقامت و صعودهای منظم در آلپ، جلوي بروز « AMS » را نمی‌گیرد و آلرژی و سیگار کمکی به پیدایش آن نمی‌کند. کارایی جسمی -که از روی حداکثر ارتفاع صعود شده محاسبه می‌گردد- رابطه نزدیکی با حداکثر قدرت هوازی در سطح دریا دارد؛ ولی با چگونگی پاسخ به کمبود اکسیژن ارتباطی ندارد. حداکثر قدرت هوازی دسته‌ای از کوه‌نوردان برگزیده، کمتر از کوه‌نوردانی بود که تمرین استقامت داشتند. خونریزی شبکیه و کاهش توده ماهیچه‌ها، با حداکثر ارتفاع صعود شده رابطه دارد. با تجزیه این یافته‌ها می‌توان افراد در خطر « AMS » را پیدا کرد. اگر بخواهیم افراد مستعد را یافته در مورد سرعت صعود به آنها هشدار دهیم، پیشینه‌ي میگرن یا سردرد در سطح دریا، الگوی تنفس و ظرفیت تحمل کمبود اکسیژن مهمترین عواملی هستند که باید دنبال آنها گشت. این بررسی نشان می‌دهد که عامل اصلی تعیین‌کننده کارایی در ارتفاع، حداکثر قدرت هوازی و ظرفیت کمبود اکسیژن نقشی در تعیین کارایی ندارد. این دو نتیجه اصلی یعنی ارتباط « AMS » با ظرفیت کمبود اکسیژن و وابستگی کارایی در ارتفاع به حداکثر قدرت هوازی است تناقضی با هم ندارند و هر دو پدیده، ضرورت گذشت زمان برای هم هوایی با ارتفاع را نشان می‌دهند. دوره‌ی حضور در ارتفاع بالا را می‌توان به چهار مرحله تقسیم کرد:

·        شش ساعت نخست که در آن هیچ علامتی از « AMS » دیده نمی‌شود.

·        هم هوایی: از ساعت هفتم تا روز هفتم که همه روند های تنفسی، کلیوی، خونی و سلولی هم هوایی در این فاصله رخ  می‌دهد.

·        هم هوایی کامل: روزهای هفتم تا بیست و یکم که شخص کاملاً سازگار شده و آماده‌ي مصرف انرژی فراوان در ارتفاع بالا است.

·        مرحله زوال: از روز بیست و هشتم به بعد که فرآیندهای هم هوایی پسرفت کرده، کارایی جسمی شخص دوباره محدود می‌شود.