باران

مطالب زير عيناً از كتاب كمكهاي اوليه و اصول ايمني، ترجمه‌ي دكتر ونداد شريفي نقل قول شده است. هر چند كه رويكرد آن كمكهاي اوليه عمومي است، ولي حاوي نكاتي است كه مي‌تواند براي كوه‌نوردان گرامي مفيد و سودمند باشد:

سرمازدگي بر دو نوع است: يا موضعي است كه به آن يخ‌زدگي (frostbite) يا سرمازدگي موضعي مي‌گويند (در اين حالت پوست يخ مي‌زند)، يا عمومي است كه به آن سرمازدگي عمومي (general hypothermia) مي‌گويند (در اين حالت، دماي داخلي بدن بيش از حد افت مي‌كند و كل بدن سرد مي‌شود)(درجه حرارت طبيعي بدن بين 36.6 تا 37.7 درجه‌ي سانتيگراد مي‌باشد). در هر دو حالت كه ناشي از سرماي محيط و سرد شدن بدن هستند، نشانه‌ها‌ي آغازين خفيف است، ولي ممكن است حال فرد مبتلا به سرعت رو به وخامت گذارد و ممكن هم هست كه در نهايت منجر به نقص عضو يا حتي مرگ شود. سرمازدگي موضعي تنها در هواي سرد بيرون رخ مي‌دهد، ولي سرمازدگي عمومي هم ممكن است داخل خانه و هم خارج از خانه روي دهد، زيرا علل مختلفي مي‌توانند باعث از دست رفتن گرماي بدن و سرد شدن آن شوند.

 علائم و نشانه‌ها

سرمازدگي موضعي (يخ‌زدگي)

• نوع خفيف: در اين حالت، پوستِ مبتلا، سرخ و دردناك (مرحله‌ي آغازين) يا سفيد و كرخت (آغاز يخ‌زدن بافته‌ها) مي‌شود.

• نوع شديد: تاول؛ قانقاريا (بافت مرده‌ي سياه‌رنگ به دليل يخ‌زدن رگ‌هاي خوني)؛ سفت شدن و يخ‌زدن كامل پوست (يخ‌زدگي ممكن است به داخل بافتهاي بدن، حتي تا رگ‌هاي خوني و استخوان هم نفوذ كند).

از عواملي كه مي‌توانند منجر به سرمازدگي موضعي شوند، مي‌توان اشاره كرد به هواي بسيار سرد، خيس بودن لباس، باد سرد و سوزان، گردش خون نامناسب –كه شايد به دليل پوشيدن لباس يا چكمه‌هاي تنگ باشد- بد نشستن يا بد خوابيدن، خستگي، مصرف برخي داروها، سيگار و الكل، يا بيماريهايي كه بر رگهاي خوني تاثير مي‌گذارند (مانند ديابت يا مرض قند). سرمازدگي موضعي اكثراً در انگشتان دست و پا، بيني و گوش‌ها و گونه‌ها رخ مي‌دهد.

سرمازدگي عمومي (افت دماي بدن)

• نوع خفيف: لرز؛ احساس دفع ادرار؛ از دست دادن حس تعادل؛ اختلال حواس و منگي؛ سرد شدن قسمتهايي از بدن كه معمولاً گرم هستند (مانند زير بغل).

• نوع شديد: توقف لرز؛ سكندري خوردن؛ سفتي عضلات؛ تمايل به تنها گذارده شدن؛ آهسته و نامنظم شدن ضربان قلب؛ ضعف؛ خواب آلودگي؛ اختلال حواس و منگي؛ نامفهوم حرف‌زدن؛ اختلال بينايي و رفتار غير معقول و غير منطقي؛ و ممكن است منجر به سفتي كامل عضلات، بي‌هوشي، اغما و ايست قلبي شود.

 از جمله عواملي كه مي‌توانند زمينه‌ساز سرمازدگي عمومي بدن شوند، مي‌توان به هواي بسيار سرد، لباس خيس، مدتي در آب سرد بودن (هر فردي را كه از آب بيرون مي‌كشيد، پيش فرضتان اين باشد كه دچار سرمازدگي عمومي است)، مدتي طولاني در محيط سرد يا اتاقي فاقد گرماي كافي گذراندن، اشاره كرد. همچنين، افراد زير آمادگي بيشتري براي ابتلا به سرمازدگي عمومي دارند: شيرخواران (نوزادان ممكن است به سرعت دچار سرمازدگي شوند)، سالمندان، و افراد بيمار و ناسالم، يا آنهايي كه به علت مصرف برخي داروها يا سيگار، يا بيماريهايي كه بر رگ‌هاي خوني اثر مي‌گذارند (مانند ديابت يا مرض قند)، وضعيت گردش خون بدنشان مناسب نيست.

كمكهاي اوليه

سرمازدگي موضعي (يخ‌زدگي)

• اگر سرمازدگي موضعي از نوع خفيف باشد، ابتدا كمكهاي اوليه را انجام دهيد و هر چه سريعتر از پزشك كمك بگيريد.

• اگر سرمازدگي موضعي شديدتر است، با مركز اورژانس تماس بگيريد و كمك بخواهيد.

• اگر فرد مبتلا، هم دچار سرمازدگي موضعي و هم عمومي شده است، اول اقدامات كمكي براي سرمازدگي عمومي را انجام دهيد (مراجعه كنيد به كمكهاي اوليه: سرمازدگي عمومي، قسمت بعدي).

نبايد يخ عضو يخ‌زده‌اي را كه نمي‌توانيد گرم نگاهش داريد، باز كنيد.

نبايد براي گرم كردن عضو يخ‌زده، از گرماي مستقيم روي پوست (مانند رادياتور، سشوار، آتش يا كيسه‌ي آب جوش) استفاده كنيد.

نبايد تاولهاي روي پوست يخ‌زده را دستكاري كنيد.

نبايد ناحيه‌ي يخ‌زده را ماساژ و مالش دهيد.

1. فرد مبتلا را به محل گرم‌تري منتقل كنيد و لباسها و زيورآلات تنگ او را در آوريد.

2.  حداقل به مدت 30 دقيقه عضو يخ‌زده را در آب گرم و داغ (يعني بين 37 تا 40 درجه‌ي سانتيگراد) فرو بريد. آب را دور عضو مبتلا به جريان بيندازيد تا به گرم شدن عضو كمك شود. براي گرم كردن اعضا و قسمتهايي از بدن كه نمي‌توان آنها را در آب فرو برد، از كمپرس آب گرم (نه جوش يا داغ) استفاده كنيد. ممكن است حين گرم كردن عضو مبتلا، درد و سوزش، ورم و تغييراتي در رنگ پوست ايجاد شود. زماني كه پوست كاملاً نرم شد و حس طبيعي به عضو مبتلا بازگشت، مي‌توان گفت كه گرم كردن با موفقيت انجام شده است.

3. روي ناحيه‌ي مبتلا را با پانسمان خشك و استريلي بپوشانيد. اگر انگشتان دست يا پا يخ‌زده است، پانسمان بايد لاي انگشتان را هم بپوشاند.

4.  آن قسمتهاي بدن را كه گرم كرده‌ايد، تا حد امكان حركت ندهيد.

5.  دور اين قسمت‌ها را در پتو يا پوشش گرمي بپيچانيد تا دوباره يخ نزند.

6.  تا دريافت كمك پزشكي، كنار فرد مبتلا بمانيد.

7.  فرد مبتلا را از سيگار كشيدن يا مصرف الكل باز داريد، چرا كه هر دوي اينها، در گردش خون اختلال ايجاد مي‌كنند.

سرمازدگي عمومي (افت دماي بدن)

• اگر سرمازدگي عمومي از نوع خفيف باشد، ابتدا كمكهاي اوليه را انجام دهيد و هر چه سريعتر از پزشك كمك بگيريد.

• اگر سرمازدگي عمومي شديدتر است، با مركز اورژانس تماس بگيريد و كمك بخواهيد.

• اگر فرد مبتلا، هم دچار سرمازدگي موضعي و هم عمومي شده است، اول اقدامات كمكي براي سرمازدگي عمومي را انجام دهيد.

نبايد هيچ فردي را كه بي‌هوش در سرما يافته‌ايد، مرده تلقي كنيد.

نبايد ملاك شما براي سنجش و قضاوت در مورد گرماي كافي محيط، احساس و راحتي خودتان باشد، چرا كه واكنش و حساسيت افراد مختلف در برابر سرما متفاوت است.

نبايد بدون دستور و توصيه‌ي پزشك، اقدام به گرم كردن فرد دچار سرمازدگي شديد كنيد.

نبايد از گرماي مستقيم (مانند رادياتور، سشوار، آتش يا كيسه‌ي آب جوش و مانند آن) روي پوست بهره گيريد.

1. وضعيت راه تنفس، نفس كشيدن و گردش خون فرد مبتلا را بررسي كنيد. براي اينكار، اول راه تنفس او را باز كنيد؛ سپس ببيند آيا نفس مي‌كشد يا خير؛ سرانجام وضعيت نبض و گردش خون را ارزيابي كنيد. در صورت لزوم، تنفس مصنوعي و عمليات احيا را انجام دهيد و خونريزي‌ها را -در صورت وجود- بند آوريد.

اگر فرد مبتلا در هر دقيقه كمتر از 6 بار نفس مي‌كشد، تنفس مصنوعي را شروع كنيد. در اين صورت، هرگز اقدام به ماساژ خارجي قلب (فشار دادن قفسه‌ي سينه) نكنيد، زيرا ممكن است با اينكار، ايست قلبي در فرد سرمازده را موجب شويد.

اگر فرد مبتلا مي‌تواند حركت كند، نبض دارد و بيش از 6 بار در هر دقيقه نفس مي‌كشد، نياز به مداخله‌ي فوري نيست؛ فقط ساير اقدامات كمكي اوليه را انجام دهيد و همچنان مراقب وضعيت راه تنفس، نفس كشيدن و گردش خون باشيد.

2. هنگام رسيدگي به فرد سرمازده، با ملايمت و احتياط عمل كنيد، زيرا اين افراد در خطر ايست قلبي قرار دارند.

3. نگذاريد بدن فرد مبتلا سردتر شود؛ در صورت لزوم درصد يافتن سرپناهي برآييد و لباسهاي خيس و تنگ را در آوريد و به جاي آن، لباسي خشك و گرم به تنش كنيد.

4. فرد مبتلا را گرم كنيد و سر و گردنش را بپوشانيد. براي گرم نگاه داشتن فرد مبتلا از يك پتوي فشرده يا فويل آلومينيمي استفاده كنيد. در صورت لزوم، مي‌توانيد از گرماي بدن خودتان هم كمك بگيريد، روي گردن، قفسه‌ي سينه و كشاله‌ي ران، كمپرس گرم بگذاريد. اگر فرد مبتلا هشيار و قادر به بلع است، به او مايعات گرم و شيريني غير الكلي بدهيد تا به روند گرم شدن مجدد بدن كمك شود.

5.  تا دريافت كمك پزشكي، كنار فرد مبتلا بمانيد.

6.  فرد مبتلا را از سيگار كشيدن يا مصرف الكل باز داريد، چرا كه هر دو، در گردش خون اختلال ايجاد مي‌كنند. افت دماي بدن در سرمازدگي عمومي، يكي از واكنشهاي مهم بدن در برابر سرماست و در واقع مي‌تواند نقش محافظت‌كننده‌اي براي مغز و قلب ايفا كند.