داروهای کاربردی در برنامه‌های کوهنوردی یا طبیعت‌گردی برای بالغین (استامینوفن)

• نام ژنریک: استامینوفن (Acetaminophen) یا پاراستامول (Paracetamol)
• نامهای تجاری: تایلانول، پانادول و ...
• مکانیزم اثر: ممکن است مربوط به مهار سنتز پروستاگلاندین باشد (برای درد). اثر ضد تب آن بوسیلۀ تاثیر مستقیم بر مرکز تنظیم حرارت در هیپوتالاموس اعمال می‌شود.
• طبقه‌بندی درمانی: ضد درد غیر مخدر و ضد تب (بدون نسخه)
• طبقه‌بندی مصرف در حاملگی: گروه B (مطالعات روی جنین حیوانات حاکی از وجود خطر کشنده نیست و مطالعات جامع در زنان حامله وجود ندارد یا مطالعات روی جنین حیوانات حاکی از بروز اثرات سوء بوده (به غیر از کاهش باروری) که در مطالعات جامع در زنان باردار در سه ماهه‌ی اول قطعی نمی‌باشد و حاکی از وجود خطر در سه ماهه بعدی نیست)
• موارد مصرف: کاهش تب، تسکین موقت درد خفیف تا متوسط (سردرد، درد عضلانی، دندان درد، دردهای قاعدگی و ...)؛ عمدتاً بعنوان جانشین آسپیرین هنگامی که داروی اخیر تحمل نشده یا منع مصرف دارد، مصرف می‌شود.
• دوز مصرفی (تا رساندن به پزشک):

- 325 تا 650 میلی‌گرم از راه خوراکی یا رکتال (شیاف) هر 4 تا 6 ساعت (حداکثر 4 گرم در روز)

• بیمار می‌تواند این دارو را بجود. این دارو را می‌توان با معده‌ی خالی و نیز همراه غذا تجویز کرد.
• از مصرف همزمان این دارو با داروهای حاوی استامینوفن مانند سرماخوردگی خودداری شود.
• در بیماران کبدی با احتیاط مصرف شود.

مرجع اصلی: داروهای ژنریک ایران، محمد آبگون، نسخه سوم، 1381

خلاصه کتاب کمکهای اولیه و اصول ایمنی (دکتر کاتلین ا.هندل_1381)_قسمت1(در دست تکمیل)

همیشه بخاطر داشته باشید که در هر پیشامد اضطراری، یکی از اقدامهای بسیار مهم «درخواست کمک» است.

-مهمترین مساله برای فرد مبتلا به یک بیماری یا مصدومیت، این اطمینان خاطر است که یکی از اطرافیان می‌داند که «چه باید بکند». و هر آنچه می‌تواند، انجام می‌دهد و این امر برای بهبودی ضروری تلقی می‌شود؛ حتی اگر میزان آسیب‌دیدگی و بیماری خفیف و جزیی باشد، زیرا حامل این پیغام مهرآمیز برای فرد مبتلاست که: «کسی پیدا می‌شود که به فکر اوست». و «دانستن» همان «به فکر بودن» است. کتاب حاضر شاید به شما کمک کند که هنگام بروز یک پیشامد اضطراری جان انسانی را نجات دهید.

-نقش شما به عنوان «امدادگر»ی غیر حرفه‌ای، تشخیص و انجام کمکهای اولیه برای شرایط خطرناک، پیش از فرا رسیدن کمک پزشکی است.

-قبل از رویارویی با یک بحران، باید جنبه‌های خاصی از ارائه کمکهای اولیه را در نظر داشته باشید. اگر سر فرصت به این چند نکته فکر کنید، هنگام نیاز، با آرامی و کارآمدی، می‌توانید کار خود را انجام دهید:

• واقع‌بین باشید.

-اگر انگیزه‌ی شما صرف کمک به همنوع باشد و نه لزوماً نتیجه‌ی آن، همین که متوجه شوید تمام سعی‌تان را کرده‌اید، وجدانتان راضی می‌شود و همین کافی است.

• خود را بشناسید.

-باید بدانید که توانایی‌ها و ضعف‌های جسمی و روحی شما چقدر است.

-باید خویشتن را بدرستی درک کنید. باید بدانید که با چه شرایطی نمی‌توانید خود را وفق دهید، تا در صورت مواجهه با آن شرایط، وظیفه‌ی امداد را به فرد دیگری محول کنید.

• آشنایی با مسائل حقوقی (برای امدادگری برای فردی غیر از اعضای خانواده‌ی خود)

-نوعدوستی: بسته به قوانین محلی و کشوری هر کشور، به منظور تشویق شهروندان به یاری‌رسانی در موقعیتهای اضطراری، تا زمانی که امدادگر اقدامی انجام نداده است که به روشنی نشانه‌ی غفلت و بی‌توجهی یا به وضوح نشانگر سوءرفتار آگاهانه و زیانبار عامدانه باشد، وی از هر نوع مسئولیتی مصون و مبراست.

-جلب رضایت: مصدوم یا بیمار باید قبل از دریافت کمک، رضایت خود را از پذیرش آن ابراز کند. اگر وی در حالت هشیاری است، این موضوع را از او بپرسید. اگر او از پذیرش کمک شما امتناع کرد، با او بحث و مجادله نکنید، ولی ترکش هم نکرده و در هر حال درخواست کمک پزشکی نمایید. اگر او کمتر از 18 سال دارد از والدین یا قیم قانونی او رضایت بگیرید (اگر مصدوم یک خانوم می‌باشد، از همسر یا پدر یا اقوام حاضر در صحنه او رضایت بگیرید. البته در ایران). در صورتیکه هیچیک از والدین یا قیم قانونی در صحنه نبودند قانون فرض را بر این می‌گذارد که هنگام بروز پیشامدهای اضطراری، والدین می‌خواهند به فرزندشان کمک شود. این را رضایت ضمنی می‌گویند. اگر فرد مبتلا، بی‌هوش یا دچار بیماری روانی یا عقب‌ماندگی ذهنی، یا از لحاظ روحی آشفته و سردرگم است یا بعلت بروز بیماری یا مصدومیت قادر نیست درست فکر کند، باز هم رضایت ضمنی وجود دارد.

• آماده باشید.

---

• آنچه لازم است فراهم آورید.

---

بیماریهای منتقله از حیوانات (سگ) به انسان

بیماری هاری:

هاری نوعی بیماری ویروسی دستگاه عصبی مرکزی (مغز و نخاع) است. ویروس هاری با اثر بر روی سیستم عصبی بسیار خطرناک و کشنده است. ویروس هاری از طریق گاز گرفتن جانور مبتلا به هاری به انسان منتقل می‌شود. جانورانی مثل سگ، گرگ، میمون، خرس، راکون، موش، خرگوش، روباه، شغال، خفاش و گربه -90 درصد توسط سگ- به این بیماری مبتلا می‌شوند. در بزاق دهان جانور بیمار یا آلوده ویروس وجود دارد که جانور از طریق گاز گرفتن سایر جانوران، آن را انتقال می‌دهد. از زمان گاز گرفتن تا بروز علایم بیماری 15 روز تا 2 ماه طول می‌کشد.

سگ هار در مراحل آخر بیماری احساس ترس  را از دست می‌دهد و هر چیز متحرک اطراف خود را گاز می‌گیرد. به دنبال گاز گرفتن و عفونی شدن زخم به وسیله بزاق سگ، مدت نسبتا زیادی طول می‌کشد، تا ویروس به سیستم عصبی برسد و نشانه‌های بیماری را بروز دهد. اگر محل گاز گرفتن در سر باشد بین 12-13 روز، اگر در بازو باشد تا 21 روز ، اگر در ساق پا باشد تا 70 روز طول می‌کشد تا آثار بیماری ظاهر شود.  این فاصله زمانی سبب می‌شود که بتوانیم با 14 بار تزریق واکسن بیماری هاری، شخص را در برابر بیماری ایمن کنیم. استفاده از این سری از واکسنها را درمان پاستوری می‌نامند. هر گاه واکسیناسیون انجام نشود علایم بیماری ظاهر شده و اولین علامت آن درد در محل گاز گرفتگی می‌باشد. بدنبال آن، عوارض روانی از قبیل افسردگی، کم خوابی و ترس ظاهر می‌شود. تشنج، ماهیچه‌های تنفسی و سپس تمام ماهیچه‌ها را در بر می‌گیرد. سایر علایم بیماری شامل کاهش اشتها، امتناع از خوردن و نوشیدن، تب، سردرد و سرگیجه است. به علت تاثیر ویروس بر روی سیستم عصبی، شخص مبتلا بسیار تحریک‌‌پذیر است. مثلاً جریان هوا، نور و صدای شدید او را به شدت ناراحت می‌کند. متاسفانه در حال حاضر بیماری هاری بعد از اینکه علایم بیماری ظاهر شد دیگر علاج نداشته و مرگ بیمار حتمی است (متوسط بقا بعد از شروع علایم 4 تا 20 روز می‌باشد).

کیست هیداتیک[1]:

     «کیست هیداتیک یک بیماری مشترک بین انسان و حیوان است. این بیماری ضمن آنکه دامها را مبتلا می‌سازد، ممکن است آدمی را به شدت بیمار کند و یا حتی بکشد. عامل ایجادکنندۀ آن کرم کوچکی است که بالغ آن در رودۀ سگ زندگی و تخم‌ریزی می‌کند. تخمها همراه مدفوع بیرون می‌ریزند و سبب آلودگی خاک، آب و گیاهان می‌شوند. در دورۀ زندگی این انگل، سگ میزبان نهایی محسوب می‌شود؛ زیرا که کرم بالغ در بدن آن زندگی می‌کند. تخمهای این انگل دو جداره بوده و جنینی با شش قلاب را در بر دارند. این تخمها قادرند مدتها در مقابل عوامل نامساعد محیطی مقاومت کنند.

     دامها نظیر گاو، گوسفند، بز و شتر در اثر خوردن علفهای آلوده به تخم، به بیماری مبتلا می‌شوند. تخم در داخل رودۀ دام باز می‌شود و جنین 6 قلابی را آزاد می‌کند. این جنین از دیوارۀ روده می‌گذرد و همراه خون به اعضای مختلف بدن به خصوص جگر و ششها می‌رود و در آنجا به صورت کیست یا کیسه در می‌آید.

     کیست در ابتدا کوچک است و به تدریج بزرگتر می‌شود و ممکن است به اندازۀ یک پرتقال برسد، کیست پر از مایع است و به همین جهت به آن کیست هیداتیک (آبکی) می‌گویند. در داخل هر کیست ممکن است کیستهای کوچکتری وجود داشته باشند. در داخل هر کیست (چه بزرگ و چه کوچک) تعداد زیادی نوزاد کرم وجود دارد که هر کدام قادر است به کیست جدیدی تبدیل شود.

     هر گاه جگر و ریه آلودۀ دامها در دسترس سگها قرار گیرد و به وسیلۀ آنها خورده شوند، نوزادان کرم به روده این میزبان می‌روند و در آنجا تبدیل به کرم بالغی می‌شوند و تخمگذاری می‌کنند. انسان هم مانند دامها در معرض ابتلا به این کرم است. انسان بطور مستقیم در اثر تماس با سگها و یا به طریق غیر مستقیم از راه خوردن سبزیجات و آب آلوده به بیماری مبتلا می‌شود. کرم در جگر، ششها و یا سایر اندامهای انسان جایگزین می‌شود و تولید کیست می‌کند.

     انسان با آنکه می‌تواند میزبان این انگل باشد، اما در دورۀ زندگی این کرم هیچ نقشی ندارد. زیرا اندامهای آلودۀ انسان در اختیار سگ قرار نمی‌گیرد. از سوی دیگر آدمی می‌تواند مسوول اصلی آلودگی محیط باشد، زیرا احشای آلودۀ دامها را برای تغذیه در اختیار سگها قرار می‌دهد. درمان انسان مبتلا به کیست هیداتیک تنها از راه جراحی و خارج کردن کیستها امکانپذیر است. در صورتی که ضمن جراحی، کیستها پاره شوند، به جراحیهای متعددی نیاز است.»

مراجع:

1. کتاب درسی بهداشت و محیط زیست/سال دوم متوسطه عمومی/1371
2. کتاب درسی زیست شناسی/سال دوم متوسطه عمومی/1376
3. کمکهای اولیه در کوهستان و طبیعت/دکتر فرید عباسی دزفولی و دکتر شهرام دانش فر/1383/ ص45

مراجع جهت مطالعه:

1. پزشکی کوه‌نوردی و سایر ورزشهای درون طبیعت/ترجمه رحیم دانایی/1387/ص468

---

 

سرمازدگی در يك نگاه

مطالب زير عيناً از كتاب كمكهاي اوليه و اصول ايمني، ترجمه‌ي دكتر ونداد شريفي نقل قول شده است. هر چند كه رويكرد آن كمكهاي اوليه عمومي است، ولي حاوي نكاتي است كه مي‌تواند براي كوه‌نوردان گرامي مفيد و سودمند باشد:

سرمازدگي بر دو نوع است: يا موضعي است كه به آن يخ‌زدگي (frostbite) يا سرمازدگي موضعي مي‌گويند (در اين حالت پوست يخ مي‌زند)، يا عمومي است كه به آن سرمازدگي عمومي (general hypothermia) مي‌گويند (در اين حالت، دماي داخلي بدن بيش از حد افت مي‌كند و كل بدن سرد مي‌شود)(درجه حرارت طبيعي بدن بين 36.6 تا 37.7 درجه‌ي سانتيگراد مي‌باشد). در هر دو حالت كه ناشي از سرماي محيط و سرد شدن بدن هستند، نشانه‌ها‌ي آغازين خفيف است، ولي ممكن است حال فرد مبتلا به سرعت رو به وخامت گذارد و ممكن هم هست كه در نهايت منجر به نقص عضو يا حتي مرگ شود. سرمازدگي موضعي تنها در هواي سرد بيرون رخ مي‌دهد، ولي سرمازدگي عمومي هم ممكن است داخل خانه و هم خارج از خانه روي دهد، زيرا علل مختلفي مي‌توانند باعث از دست رفتن گرماي بدن و سرد شدن آن شوند.

 علائم و نشانه‌ها

سرمازدگي موضعي (يخ‌زدگي)

• نوع خفيف: در اين حالت، پوستِ مبتلا، سرخ و دردناك (مرحله‌ي آغازين) يا سفيد و كرخت (آغاز يخ‌زدن بافته‌ها) مي‌شود.

• نوع شديد: تاول؛ قانقاريا (بافت مرده‌ي سياه‌رنگ به دليل يخ‌زدن رگ‌هاي خوني)؛ سفت شدن و يخ‌زدن كامل پوست (يخ‌زدگي ممكن است به داخل بافتهاي بدن، حتي تا رگ‌هاي خوني و استخوان هم نفوذ كند).

از عواملي كه مي‌توانند منجر به سرمازدگي موضعي شوند، مي‌توان اشاره كرد به هواي بسيار سرد، خيس بودن لباس، باد سرد و سوزان، گردش خون نامناسب –كه شايد به دليل پوشيدن لباس يا چكمه‌هاي تنگ باشد- بد نشستن يا بد خوابيدن، خستگي، مصرف برخي داروها، سيگار و الكل، يا بيماريهايي كه بر رگهاي خوني تاثير مي‌گذارند (مانند ديابت يا مرض قند). سرمازدگي موضعي اكثراً در انگشتان دست و پا، بيني و گوش‌ها و گونه‌ها رخ مي‌دهد.

 

سرمازدگي عمومي (افت دماي بدن)

• نوع خفيف: لرز؛ احساس دفع ادرار؛ از دست دادن حس تعادل؛ اختلال حواس و منگي؛ سرد شدن قسمتهايي از بدن كه معمولاً گرم هستند (مانند زير بغل).

• نوع شديد: توقف لرز؛ سكندري خوردن؛ سفتي عضلات؛ تمايل به تنها گذارده شدن؛ آهسته و نامنظم شدن ضربان قلب؛ ضعف؛ خواب آلودگي؛ اختلال حواس و منگي؛ نامفهوم حرف‌زدن؛ اختلال بينايي و رفتار غير معقول و غير منطقي؛ و ممكن است منجر به سفتي كامل عضلات، بي‌هوشي، اغما و ايست قلبي شود.

 از جمله عواملي كه مي‌توانند زمينه‌ساز سرمازدگي عمومي بدن شوند، مي‌توان به هواي بسيار سرد، لباس خيس، مدتي در آب سرد بودن (هر فردي را كه از آب بيرون مي‌كشيد، پيش فرضتان اين باشد كه دچار سرمازدگي عمومي است)، مدتي طولاني در محيط سرد يا اتاقي فاقد گرماي كافي گذراندن، اشاره كرد. همچنين، افراد زير آمادگي بيشتري براي ابتلا به سرمازدگي عمومي دارند: شيرخواران (نوزادان ممكن است به سرعت دچار سرمازدگي شوند)، سالمندان، و افراد بيمار و ناسالم، يا آنهايي كه به علت مصرف برخي داروها يا سيگار، يا بيماريهايي كه بر رگ‌هاي خوني اثر مي‌گذارند (مانند ديابت يا مرض قند)، وضعيت گردش خون بدنشان مناسب نيست.

كمكهاي اوليه

سرمازدگي موضعي (يخ‌زدگي)

• اگر سرمازدگي موضعي از نوع خفيف باشد، ابتدا كمكهاي اوليه را انجام دهيد و هر چه سريعتر از پزشك كمك بگيريد.

• اگر سرمازدگي موضعي شديدتر است، با مركز اورژانس تماس بگيريد و كمك بخواهيد.

• اگر فرد مبتلا، هم دچار سرمازدگي موضعي و هم عمومي شده است، اول اقدامات كمكي براي سرمازدگي عمومي را انجام دهيد (مراجعه كنيد به كمكهاي اوليه: سرمازدگي عمومي، قسمت بعدي).

نبايد يخ عضو يخ‌زده‌اي را كه نمي‌توانيد گرم نگاهش داريد، باز كنيد.

نبايد براي گرم كردن عضو يخ‌زده، از گرماي مستقيم روي پوست (مانند رادياتور، سشوار، آتش يا كيسه‌ي آب جوش) استفاده كنيد.

نبايد تاولهاي روي پوست يخ‌زده را دستكاري كنيد.

نبايد ناحيه‌ي يخ‌زده را ماساژ و مالش دهيد.

1. فرد مبتلا را به محل گرم‌تري منتقل كنيد و لباسها و زيورآلات تنگ او را در آوريد.

2.  حداقل به مدت 30 دقيقه عضو يخ‌زده را در آب گرم و داغ (يعني بين 37 تا 40 درجه‌ي سانتيگراد) فرو بريد. آب را دور عضو مبتلا به جريان بيندازيد تا به گرم شدن عضو كمك شود. براي گرم كردن اعضا و قسمتهايي از بدن كه نمي‌توان آنها را در آب فرو برد، از كمپرس آب گرم (نه جوش يا داغ) استفاده كنيد. ممكن است حين گرم كردن عضو مبتلا، درد و سوزش، ورم و تغييراتي در رنگ پوست ايجاد شود. زماني كه پوست كاملاً نرم شد و حس طبيعي به عضو مبتلا بازگشت، مي‌توان گفت كه گرم كردن با موفقيت انجام شده است.

3. روي ناحيه‌ي مبتلا را با پانسمان خشك و استريلي بپوشانيد. اگر انگشتان دست يا پا يخ‌زده است، پانسمان بايد لاي انگشتان را هم بپوشاند.

4.  آن قسمتهاي بدن را كه گرم كرده‌ايد، تا حد امكان حركت ندهيد.

5.  دور اين قسمت‌ها را در پتو يا پوشش گرمي بپيچانيد تا دوباره يخ نزند.

6.  تا دريافت كمك پزشكي، كنار فرد مبتلا بمانيد.

7.  فرد مبتلا را از سيگار كشيدن يا مصرف الكل باز داريد، چرا كه هر دوي اينها، در گردش خون اختلال ايجاد مي‌كنند.

سرمازدگي عمومي (افت دماي بدن)

• اگر سرمازدگي عمومي از نوع خفيف باشد، ابتدا كمكهاي اوليه را انجام دهيد و هر چه سريعتر از پزشك كمك بگيريد.

• اگر سرمازدگي عمومي شديدتر است، با مركز اورژانس تماس بگيريد و كمك بخواهيد.

• اگر فرد مبتلا، هم دچار سرمازدگي موضعي و هم عمومي شده است، اول اقدامات كمكي براي سرمازدگي عمومي را انجام دهيد.

نبايد هيچ فردي را كه بي‌هوش در سرما يافته‌ايد، مرده تلقي كنيد.

نبايد ملاك شما براي سنجش و قضاوت در مورد گرماي كافي محيط، احساس و راحتي خودتان باشد، چرا كه واكنش و حساسيت افراد مختلف در برابر سرما متفاوت است.

نبايد بدون دستور و توصيه‌ي پزشك، اقدام به گرم كردن فرد دچار سرمازدگي شديد كنيد.

نبايد از گرماي مستقيم (مانند رادياتور، سشوار، آتش يا كيسه‌ي آب جوش و مانند آن) روي پوست بهره گيريد.

1. وضعيت راه تنفس، نفس كشيدن و گردش خون فرد مبتلا را بررسي كنيد. براي اينكار، اول راه تنفس او را باز كنيد؛ سپس ببيند آيا نفس مي‌كشد يا خير؛ سرانجام وضعيت نبض و گردش خون را ارزيابي كنيد. در صورت لزوم، تنفس مصنوعي و عمليات احيا را انجام دهيد و خونريزي‌ها را -در صورت وجود- بند آوريد.

اگر فرد مبتلا در هر دقيقه كمتر از 6 بار نفس مي‌كشد، تنفس مصنوعي را شروع كنيد. در اين صورت، هرگز اقدام به ماساژ خارجي قلب (فشار دادن قفسه‌ي سينه) نكنيد، زيرا ممكن است با اينكار، ايست قلبي در فرد سرمازده را موجب شويد.

اگر فرد مبتلا مي‌تواند حركت كند، نبض دارد و بيش از 6 بار در هر دقيقه نفس مي‌كشد، نياز به مداخله‌ي فوري نيست؛ فقط ساير اقدامات كمكي اوليه را انجام دهيد و همچنان مراقب وضعيت راه تنفس، نفس كشيدن و گردش خون باشيد.

2. هنگام رسيدگي به فرد سرمازده، با ملايمت و احتياط عمل كنيد، زيرا اين افراد در خطر ايست قلبي قرار دارند.

3. نگذاريد بدن فرد مبتلا سردتر شود؛ در صورت لزوم درصد يافتن سرپناهي برآييد و لباسهاي خيس و تنگ را در آوريد و به جاي آن، لباسي خشك و گرم به تنش كنيد.

4. فرد مبتلا را گرم كنيد و سر و گردنش را بپوشانيد. براي گرم نگاه داشتن فرد مبتلا از يك پتوي فشرده يا فويل آلومينيمي استفاده كنيد. در صورت لزوم، مي‌توانيد از گرماي بدن خودتان هم كمك بگيريد، روي گردن، قفسه‌ي سينه و كشاله‌ي ران، كمپرس گرم بگذاريد. اگر فرد مبتلا هشيار و قادر به بلع است، به او مايعات گرم و شيريني غير الكلي بدهيد تا به روند گرم شدن مجدد بدن كمك شود.

5.  تا دريافت كمك پزشكي، كنار فرد مبتلا بمانيد.

6.  فرد مبتلا را از سيگار كشيدن يا مصرف الكل باز داريد، چرا كه هر دو، در گردش خون اختلال ايجاد مي‌كنند. افت دماي بدن در سرمازدگي عمومي، يكي از واكنشهاي مهم بدن در برابر سرماست و در واقع مي‌تواند نقش محافظت‌كننده‌اي براي مغز و قلب ايفا كند.

خلاصه‌ی كتاب دانستنی‌های مار (گردآورنده: سيد كاظم موذن‌زاده)

در مطلب زير (با كمي ويرايش ادبي) سعي شده است كه آنچه كه درباره‌ي مار براي كوه‌نوردان و طبيعت‌دوستان آموزنده است و نقش پيشگيري و اطلاعات عمومي دارد آورده شود. البته در بخشهاي انتهايي كتاب مواردي درباره‌ي كمكهاي اوليه نيز آورده شده كه به جهت بعضي ابهامات موجود در آن، ترجيح داده شد كه از ذكر آنها خودداري شود.  

1.  مارهاي سمي معمولاً دمهاي كوتاهي دارند، و به همين دليل توان تعقيب طولاني شما را ندارند.

2.  مارهاي سمي معمولاً شب‌ها از لانه‌ي خود خارج مي‌شوند.

3.  زبان مار آلتي است براي جفت‌يابي و رديابي طعمه و به هيچوجه نيش مار ارتباطي با آن ندارد.

4. خطرناكترين مارهاي دنيا عبارتند از: تايپان استراليا، شاه كبري آسيا، مامباي سياه آفريقا و زنگي آمريكا

5.  مارها يك روز غذا مي‌خورند و 15 روز به هضم آن مي‌پردازند.

6.  مارهاي غير سمي معمولاً چابكتر از مارهاي سمي هستند.

7.  70 درصد گزيدگيها در زير زانو مي‌باشد.

8.  كوبيده سير، تنباكو و نمك مي‌تواند در دور كردن مارها موثر باشد.

9.  نوع غذاي مار در تركيب و تغليظ سم آن نقش بسزايي دارد.

10. قدرت پرش مارها معمولاً يك سوم طولشان است.

11. سر مثلثي بزرگتر از عرض بدن مي‌تواند نشانه‌اي از مار سمي باشد.

12. بچه مارهاي سمي هم از بدو تولد توان گزش دارند.

13. مارهاي غير سمي ايران نمي‌توانند هيچ آسيبي به انسان وارد كنند.

14. مارهاي آبي منطقه‌ي شمال ايران همگي غير سمي مي‌باشند، ولي مارهاي دريايي كه محل زيست آنها درياي جنوب ايران مي‌باشد همگي سمي و خطرناك هستند.

15. اكثر مارهاي عظيم‌الجثه غير سمي هستند.

16. به محض مشاهده‌ي مارهاي سمي مسير خود را تغيير دهيد.

17. هميشه در كوهپيمايي يك چوب‌دستي (يا باتوم) با خود داشته باشيد. حركت چوب‌دستي موجب دور كردن مار از سر راه شما مي‌گردد.

18. در هنگام ماهيگيري مراقب اطراف خود باشيد.

19. در صورتي كه مورد تعقيب ماري قرار گرفتيد به صورت زيگزاگ حركت كنيد.

20. اگر با يك مار در طبيعت برخورد كرديد، اين احتمال را بدهيد كه ممكن است مارهاي ديگري هم در همان حوالي وجود داشته باشند.

21. از اطراق در مكانهايي كه داراي سنگلاخ با سوراخ‌هاي متعدد است جداً پرهيز كنيد.

22. در صورت برخورد ناگهاني با مار از هرگونه حركت تهاجمي پرهيز نماييد. چون چشم مار از حركت و حرارت تحريك مي‌شود.

23. فراموش نكنيد شما كه در طبيعت بدنبال آب، درخت، سايه و گل هستيد، مارها هم دقيقاً دنبال همين موارد هستند.

24. از اطراق در مكانهايي كه داراي گل و گياه فراوان و فاقد ديد كافي مي‌باشد جداً پرهيز كنيد.

25. در هنگام چيدن گل مواظب باشيد.

26. در هنگام پوشيدن كفش در طبيعت، حتماً داخل آن را بازديد كنيد.

27. در هنگام رفتن به طبيعت حتماً از چكمه و پوتين استفاده كنيد.

28. در طبيعت هرگز به چشمان خود اعتماد نكنيد، چون بعضي مارها خود را به شكلهاي مختلف در مي‌آورند.

29. در صورت برخورد با مار به آرامي از آن فاصله بگيريد.

30. دست و پاي خود را در مكانهاي مشكوك كه بازرسي آنها با چشم ميسر نيست وارد نكنيد.

31. در بيابانها قبل از بازديد دقيق اماكن موجود يا سايه‌بانها، داخل آنها نشويد و در آنها اطراق نكنيد.

32. از نشستن بر روي تنه‌ي درختان بر زمين افتاده يا تخته سنگها، قبل از بازرسي دقيق آنها خودداري كنيد.

33. بعد از غروب آفتاب، به جمع كردن چوب براي سوزاندن و يا كار ديگر نپردازيد و در روز هم چوبهاي انباشته شده در بيابان يا روستا را قبلاً با چوب بلندي جابجا كرده و سپس آنها را برداريد.

34. در تاريكي شب در بيابان قدم نزنيد. از پا برهنه راه رفتن در اطراف كلبه‌هاي روستايي خودداري كنيد. اصولاً براي كوه‌نوردي يا پياده‌روي در دشت و صحرا هنگام روز هم بايد از كفشهاي ساق بلند مناسب نظير چكمه يا پوتين استفاده شود.

35. نزديك توده‌هاي انبوه اشياي زايد و بي مصرف و يا دسته چوبها و علفهاي انباشته بر روي هم و همچنين در دهانه‌ي غارها، حفره‌ها و يا باتلاقها، چاهها و قناتها و به طور كلي مكانهاي متروكه نخوابيد.

36. فاصله‌اي كه مارها مي توانند به انسان حمله كنند بر حسب نوع مار متفاوت است، ولي آنها معمولاً بيش از فاصله‌ي 50 سانتيمتري قادر به حمله نيستند. بنابراين پس از مشاهده‌ي مار، در فاصله‌ي قدرت حمله آن قرار نگرفته و از بازي كردن در اطراف محل خودداري كرده و از آنجا دور شويد.

37. در آبهايي كه در داخل و يا در اطرافشان احتمال وجود مار است وارد نشويد.

38. برخي از مارها قادرند خود را از درخت و يا ديوار خرابه‌ها بالا بكشند. بنابراين در مكانهاي مشكوك، قبل از بالا رفتن از درخت يا ديوار و يا دست گذاردن بر روي آنها احتياط و دقت لازم را رعايت نماييد.

39. بهتر است از وسط علفزارهاي بلند و گندم‌زارها بدون پاپوش مناسب رد نشويد. يا بوته‌هاي انبوه را زير پا نگذاريد و يا به كندن آنها اقدام نكنيد، و در صورت اجبار قبلاً با استفاده از يك چوب بلند دقيقاً به بررسي محل پرداخته و از نبودن مار اطمينان حاصل كنيد.

40. اگر تصادفاً مورد حمله‌ي مار قرار گرفتيد براي احتراز از حمله‌ي بعدي مار، هر چه زودتر از آن محل دور شويد.

41. هيچگاه به تنهايي به كوه‌نوردي يا راهپيمايي در محلهايي كه احتمال وجود مار سمي مي‌رود نرويد.

42. براي گردش در مكانهايي كه امكان وجود مار هست، جعبه‌ي كمكهاي اوليه جهت گزيدگي را همراه داشته باشيد.

43. مارهاي سمي داراي سري مثلثي، مردمك چشم عمودي، دمي كوتاه و كلفت و طرز حركت بطني مي‌باشند.

44. مارهاي غير سمي داراي سري گرد يا بيضي شكل، مردمك چشم گرد و از قطر مياني بدن تا انتهاي نوك دم، باريك مي‌شوند و طرز حركت آنها مستقيم و مارپيچ است.

45. مارهاي سمي كبري و كفچه مار ايران كليه مشخصات مار غير سمي را دارا مي‌باشند و در حالت دفاعي مشخصه‌ي مار سمي را نشان مي‌دهند.

46. مارهاي نيمه سمي كليه مشخصات مار غير سمي را دارا مي‌باشند و تنها فرق آنها با مارهاي غير سمي دم متوسط آنها مي‌باشد كه كمي كوتاهتر از مارهاي غير سمي و كمي بلندتر از مارهاي سمي مي‌باشد (مثل يله مار و طلحه مار).

47. تحرك مارها در شب و در تاريكي بوده و اكثر صيد آنها در شب انجام مي‌شود.

48. مارها از محيط پر جنب و جوش و پر سر و صدا گريزان‌اند و به طور طبيعي خود را از معرض ديد پنهان نگه مي‌دارند.

49. دريا و درياچه‌هاي بسته مثل درياي خزر فاقد مار‌هاي دريايي هستند.

50. مارها معمولاً بر حسب نوع، براي فرار از خطر از امكانات متفاوتي استفاده مي‌كنند؛ برخي به سرعت از محيط دور مي‌شوند، بعضي با استفاده از نقش و نگار و رنگ خود از ديد پنهان مي‌مانند، يا مثل برخي ديگر از خزندگان رنگ خاص محيط زيست خود را دارند تا از خطر محفوظ باشند. عده‌اي از مارهاي سمي با ايجاد صدا كه يا مربوط به حركات مالشي پولكها و يا مربوط به تنفس جانور است به دشمن اخطار مي‌كنند كه دور شوند. انواع مار كبري با باز كردن دنده‌هاي ناحيه گردن خود، اين قسمت از بدن را پهن مي‌كنند تا نشان دهند كه آماده‌ي حمله‌اند. كبراهاي تف‌كننده با پاشيدن سم در چشم دشمن، آن را از خود دور مي‌سازند. اين ترشحات در انسان، كوري موقت ايجاد مي‌كند.

51. سم مارها به دو دسته‌ي كلي تقسيم مي‌شود: زهرهاي مختل‌كننده‌ي جريان خون و زهرهاي فلج‌كننده‌ي اعصاب. هر نوع مار، زهري مخصوص به خود دارد كه در تركيب شيميايي با زهر انواع مارهاي ديگر متفاوت است. به همين دليل شخص مارگزيده بايد با واكسن و سرمي مداوا شود كه در برابر آن نوع زهر اثر و كارآيي دارد (بهمين دليل توصيه مي‌شود كه مار گزنده‌ي يك فرد را بايد كشت و براي تشخيص نوع آن به مراكز درماني برد؛ البته اين به شرطي است كه همراهان فرد گزيده شده قادر به تشخيص نوع مار نباشند).

52. تقريباً از 2700 نوع ماري كه بر روي كره‌ي زمين وجود دارد حدود 400 نوع آن سمي هستند، از اين تعداد فقط حدود 50 نوع مي‌توانند با نيش سمي خود براي انسان خطرناك باشند. در كشور ايران تا به حال 65 نوع مار سمي و نيمه سمي و غير سمي شناسايي شده است. از اين 65 نوع، 60 نوع متعلق به خشكي و 5 نوع دريايي مي‌باشند. از 60 نوع مار خشكي ايران، 13 نوع سمي، 7 نوع نيمه سمي و40 نوع غير سمي مي‌باشند و 5 نوع مار دريايي ايران كه محل زيست آنها در خليج فارس و درياي عمان است همگي سمي مي‌باشند.

53. ميزان خطرناك بودن گزش يك مار زهردار فقط به قدرت زهر بستگي ندارد، بلكه بستگي به اين نيز دارد كه چه مقدار زهر تزريق شود. اگر زهردان مار تقريباً خالي باشد، مثلاً در صورتي كه كمي قبل از گزش، مار طعمه‌اي را شكار كرده و گزيده باشد، خطر، بسيار كمتر از زماني است كه زهردان مار پر است. همچنين اندازه و وضع بدن انسان گزيده شده و نيز قسمتي از بدن كه گزيده شده در تعيين ميزان خطر گزيدگي اهميت دارد. در انسانهاي بيمار و يا كوچك‌اندام، اثر زهر شديدتر از انسانهاي سالم و درشت اندام است. گزش در عضله، كم خطرتر از هنگامي است كه يكي از رگهاي اصلي بدن گزيده شود؛ چرا كه زهر از اين طريق سريعتر در بدن پراكنده مي‌شود.

54. شك و ترديد در سمي يا غير سمي بودن مار باعث ناراحتي فرد گزيده شده مي‌شود. احتمال دارد در گزش يك مار سمي زهر وارد بدن نشود يا بر عكس گزش يك مار غير سمي باعث احساس هيجان و حتي عوارض عصبي و رواني گردد و اين هيجانات ممكن است سستي و ناتواني و سرگيجه ايجاد كرده و موجب تشديد و بي نظمي تنفس و نبض و گاهي هم باعث بروز يك حالت شوك ابتدايي شود. از طرفي تمام اين علائم ممكن است بعد از يك مسموميت واقعي ظاهر شود. بنابراين در موقع درمان يك مصدوم بايد تمام نشانه‌ها را به خاطر سپرد.

55. چون شكل و موقعيت دندان در مارهاي سمي و غير سمي با يكديگر تفاوت دارد بنابراين با دقت در آثار دنداني در محل گزش مي‌توان، سمي يا غير سمي بودن مار تشخيص داد:

• مارهاي غیر سمي: در محل گزش اين نوع مارها، اثر چهار رديف دنداني يكسان كه به صورت دو قوس آرواره است ديده مي‌شود.

• مارهاي سمي: در مارهاي سمي، چون دندانهاي سمي از ساير دندانها بلندترند، معمولاً در قوس بيروني تنها اثر يك يا چند دندان به صورت حفره‌اي در طرفين اثر دنداني قوس مياني مشاهده مي‌گردد. از محل اين حفره‌هاي كوچك دنداني كه جاي دندان تزريق‌كننده سم است خونابه خارج مي‌شود.

56. نشانه‌هاي مهم مسموميت حاصل از مارگزيدگي برحسب انواع مارها به شرح زير مي‌باشد:

• گزش افعي‌ها: معمولاً ادرارهاي خوني يا هموگلوبينوري و بعد عدم انعقاد خون ظاهر مي‌شود. در همو گلوبينوري رنگ پلاسما قرمز يا تيره مي‌باشد. سم بعضي افعي‌ها اثري روي انعقاد خون ندارد. گزش افعي غالباً همراه با درد شديد و علائم خونريزي موضعي و ظهور دانه‌هاي قرمز و چسبندگي خون در يكي دو ساعت اول است.

• گزش گروه آلاپيده مانند كبري: سستي و خواب‌آلودگي و فلج حلق از علائم مهم به شمار مي‌رود. خونريزي يا هموروژي و عدم انعقاد خون مشهود است. اين نشانه‌ها در مدتي كمتر از يك ساعت ظاهر مي‌شود و به سرعت پيشرفت مي‌كند، به نحوي كه سستي و اختلال دستگاه تنفسي و احياناً شوك قلبي را همراه دارد.

 

اقلام مورد نياز در كيف كمكهای اوليه شخصی يك كوه‌نورد، امدادگر تيم و پناهگاه‌ها

مقدمه

كوهستان بعلت شرايط خاصي كه بر آن حاكم است ذاتاً خطرناك بوده و هر كسي كه به هر علتي وارد اين وادي مي‌شود، بالقوه در معرض اين خطرات واقع شده و ممكن است در صورت بالفعل شدن آنها، جان او و ديگر همراهانش به خطر بيافتد. با افزايش دانش و اطلاعات، استفاده از ابزار و تجهيزات مناسب، رعايت موارد ايمني، رفتار عقلايي در كوهستان و ...، هر چند كه احتمال خطر به طور قابل قبولي پايين مي‌آيد؛ ولي هيچ وقت احتمال وقوع حادثه صفر نخواهد شد. معمولاً در صورت وقوع حادثه، بسته به نوع، شدت و وسعت آن، آسيبهاي روحي و جسمي متعدد و مختلفي به افراد وارد شده و حتي مرگ در انتظار آنها است. بهمين خاطر دانستن و فراگيري تئوري و عملي كمكهاي اوليه، با نگاه ويژه به كوهستان، از ضروريات ورزش كوه‌نوردي بوده و هر كوه‌نوردي بايد بطور جدي در پي آن باشد. حداقل كاري كه شما مي‌توانيد انجام دهيد مطالعه‌ي كتب و جزوات منتشر شده در زمينه‌ي كمكهاي اوليه مي‌باشد. «آنچه مسلم است اين كار هيچگاه جايگزين پزشك و درمان نخواهد شد و شما را نيز از شركت در كلاسهاي عملي امداد بي‌نياز نخواهد كرد. اما شما را ياري خواهد كرد تا در لحظات حساس اعتماد به نفس داشته باشيد، درست تصميم بگيريد و اقدامات با ارزشي را جهت حفظ جان خود و يا اطرافيانتان انجام دهيد. درمان بيماران اورژانسي، زنجيره‌اي است كه در يك سوي آن شما به عنوان امدادگر و يا اولين كسي كه با مصدوم برخورد مي‌كند، قرار داريد و در سوي ديگر پزشكان و پرسنل مراكز درماني قرار دارند. با آگاهي و تلاش شما، حلقه‌ي اين زنجيره پيوسته‌تر و محكم‌تر مي‌شود. گرچه براي يك امدادگر كارآمد و حرفه‌اي شدن نياز به گذراندن دوره‌هاي تئوري و عملي امداد داريد؛ ولي بعنوان يك كوه‌نورد حرفه‌اي كه در تمام برنامه‌ها، ساعتها و گاه روزها با نزديكترين مراكز درماني فاصله داريد، بايد بتوانيد در مواقع لزوم احتياجات خود و همنوردانتان را برطرف كنيد. يك كوه‌نورد خوب حتماً بايد امدادگر خوبي باشد و اطلاعات كاملي در زمينه‌ي امداد و اصول آن داشته باشد( هيچ‌كس بدون اطلاع و رعايت اصول امداد، كوه‌نورد كاملي نخواهد بود).

 اكنون با اطلاع از اصول ابتدايي امداد قادريد در شرايط خطرناك، كمكهاي اوليه را پيش از رسيدن گروه پزشكي (يا گروه امداد و نجات) انجام داده، مصدومان را بدون اينكه آسيب بيشتري به آنها وارد كنيد يا اوضاع را وخيم‌تر كنيد به مراكز درماني برسانيد. ضمناً بايد بتوانيد با ارزيابي وخامت اوضاع درباره‌ي انتقال مصدومان يا به تعويق انداختن آن تصميم‌گيري كنيد و از انتقال بي‌مورد مصدومان و پذيرش خطرهاي ناشي از آن جلوگيري كنيد. البته در اين رهگذر مسوؤليت مهمي بر عهده‌ي شماست. لذا بايد حيطه‌ي تواناييهاي خود را بشناسيد و واقع‌بين باشيد. گاهي واقعاً كاري از دستتان بر نمي‌آيد. بر اعصاب خود مسلط باشيد و سعي كنيد از بدتر شدن اوضاع جلوگيري كنيد. همواره در تمام مراحل امداد به شرايط ايمني خود و ديگر افراد كمك‌كننده توجه كافي داشته باشيد. گاه وضعيت منطقه يا وضعيت جوي براي انجام عمليات امداد مناسب نيست. خوددار باشيد و خود را با شرايط پيش آمده وفق داده، منتظر بهبودي شرايط باشيد:

• در آغاز صعود و در آخرين اتراقگاه شهري، از تلفنها و نحوه‌ي تماس با مراكز انتظامي، آتش‌نشاني، هلال احمر، اورژانس و هيات كوه‌نوردي اطلاع حاصل كرده و از ميزان آمادگي آنها در برخورد با حوادث آگاهي يابيد.

• در تمامي طول برنامه بايد فاصله‌ي خود با اولين مركز درماني و نحوه‌ي دسترسي به آن را بدانيد و اينكه براي رسيدن به آنجا به چند ساعت پياده‌روي نياز است و چه مقدار از مسير را مي‌توان با حيوانات اهلي (قاطر، اسب و..) طي كرد و در صورت لزوم اين حيوانات را از كجا و چگونه مي‌توان تهيه كرد.

• هميشه قبل از حركت از علائم حياتي (ضربان قلب، فشار خون، حرارت و تنفس) افراد گروه اطلاع حاصل كنيد و از آنها بخواهيد اگر بيماري مزمني (ديابت، بيماري قلبي، آسم و..) دارند، اگر داروي خاصي مصرف مي‌كنند، سابقه‌ي ارتفاع‌زدگي، سرمازدگي يا گرمازدگي و يا اگر آسيب‌ديدگي دارند كه هنوز بطور كامل برطرف نشده است، به شما اطلاع دهند.

• مشخصات افراد را در فرمي مشابه فرم زير نوشته، همراه خود داشته باشيد:

 

نام و نام خانوادگي	سن	تلفن منزل	تلفن محل كار	تلفن يكي از آشنايان يا بستگان نزديك	داروهاي مورد استفاده	سابقه‌ي بيماري	نوع بيمه

 

• توانايي افراد را در ابتداي مسير بررسي كنيد و كساني را كه در صورت لزوم مي‌توانند در حمل مجروح شما را ياري دهند، بشناسيد.

• هر چه آماده‌تر، آگاه‌تر و با وسايل كاملتري به كوه برويد، قطعاً با مشكلات كمتري روبرو خواهيد شد و مي‌توانيد از وقوع حوادث بيشتري جلوگيري كنيد.

• در هر جعبه كمكهاي اوليه بايد ليستي از مواد موجود در آن با قيد تاريخ انقضاي مصرف باشد. هرگاه وسايل يا داروها به تاريخ انقضاي مصرف نزديك شوند، بايد با انواع جديد جايگزين شوند. لذا جعبه‌ي كمكهاي اوليه بايد بطور مرتب و چند روز قبل از صعود كنترل شود. در ضمن بخاطر داشته باشيد كه وجود كوله‌ي امداد يا امدادگر در يك گروه، شما را از داشتن وسايل كمكهاي اوليه شخصي بي‌نياز نخواهد كرد.»

 اقلام مورد نياز در كيف كمكهاي اوليه شخصي يك كوه‌نورد:

1. چسب زخم / 10 عدد

2. باند كشي به عرض 5/7 سانتي‌متر / 1 عدد

3. نوار چسب / 1 حلقه

4. باند / 3 حلقه

5. پنبه استريل / 4 عدد

6. گاز استريل به ابعاد 10×10 سانتي‌متر / 5 عدد

7. پد چشمي استريل / 2 عدد

8. قرص استامينوفن / 10 عدد

9. قرص سرماخوردگي / 10 عدد

10. قرص آنتي هيستامين / 10 عدد

11. محلول ضدعفوني (بتادين)

12. پماد آنتي‌بيوتيك / 1 عدد

13. سرنگ / 3 عدد

14. محلول او-آر-اس / ۴ بسته 

15. الكل طبي / 100 سي سي

16. وازلين طبي

17. قرص كلر (براي ضدعفوني آب)

18. قرص معده (آلومینیم ام جی اس) / ۱۰ عدد

19. ژل پيروكسيكام / 1 عدد

20. پماد سوختگي / 1 عدد

 اقلام مورد نياز در كيف كمكهاي اوليه امدادگر تيم:

1. اقلام موجود در كيف كمكهاي اوليه شخصي يك كوه‌نورد، ضربدر تعداد افراد

2. وسايل جراحي:

• ست بخيه‌ي استريل (سوزن‌گير، پنس و قيچي)

• تيغ بيستوري

• نخ و سوزن بخيه

3. وسايل تزريقات:

• سرنگ 2 و 5 سي‌سي

• آنژيوكت سبز و صورتي

• اسكالپ‌وين

• نيدل

• الكل

•  گارو

4. وسايل پانسمان:

• گاز استريل

• پنبه‌ي استريل

• باند

• چسب زخم

• چسب ضد حساسيت

5. وسايل معاينه:

• گوشي

• فشارسنج

• دماسنج

• آبسلانگ

• چراغ قوه

6. داروها:

• قرص نيترو گليسيرين زير زباني

• قرص استامينوفن

• قرص سرماخوردگي

• قرص آنتي هيستامين

• قرص ALMgS

• قرص هيوسين

• قرص متوكلوپراميد

• قرص متوكاربامول

• قرص ديكلوفناك

• قرص استازولاميد

• قرص كلر

• اسپري سالبوتامول

• پماد سوختگي

• پماد جنتامايسين

• ژل پيروكسيكام

• وازلين طبي

• آمپول ديكلوفناك

• آمپول هيدروكورتيزون

• آمپول متوكلوپراميد

• آمپول متوكاربامول

• پودر ORS

• سرم نرمال سالين 500 سي‌سي

 اقلام مورد نياز در كيف كمكهاي اوليه پناهگاه‌ها (جهت استفاده پزشكان تيم‌هاي كوه‌نوردي):

1. اقلام موجود در كيف كمكهاي اوليه امدادگر تيم

2. وسايل احيا

• لوله تراشه

• لارنگوسكوپ

• آمبوبگ

• Airway

3. كپسول اكسيژن

4. آتل چوبي در اندازه‌هاي مختلف

5. داروهاي اورژانس شامل (استفاده از اين داروها فقط در صلاحيت پزشك است):

• آمپول آدرنالين

• آمپول هيدروكورتيزون

• آمپول ديازپام

• آمپول نالوكسان

• ويال گلوكز 50%

• سرم نرمال سالين 1 ليتري

• سرم قندي-نمكي 1 ليتري

• سرم قندي (دكستروز) نيم ليتري

  مرجع:

كمكهاي اوليه در كوهستان و طبيعت، دكتر فريد عباسي دزفولي و دكتر شهرام دانش‌فر، موسسه فرهنگي انتشاراتي حيان، چاپ اول، تهران، 1383.

آذرخش (صاعقه) در يك نگاه (دكتر ابوالفضل جوادی)

·        كليات:

آذرخش نوعي تخليه‌ي الكتريكي با زماني كوتاه و ولتاژ بسيار بالايي است كه بعلت اختلاف پتانسيل الكتريكي موجود ميان ابرهاي باردار و زمين ايجاد مي‌گردد. اين پديده داراي دو بخش جداگانه است: نخست «جريان پيشرو» يعني جرياني از الكتريسيته‌ي بسيار قوي كه از ابر به سوي زمين جاري مي‌شود و سپس «جريان برگشتي» (معكوس) كه از زمين به سوي ابر باز مي‌گردد. البته گاهي فقط بخش دوم يعني جريان زمين به ابر رخ مي‌دهد كه «جريان پيشروي معكوس» ناميده مي‌شود. انسان به سه روش در معرض آذرخش قرار مي‌گيرد: در روش مستقيم، انسان مستقيماً در معرض برخورد آذرخش قرار مي‌گيرد. در روش غير مستقيم يا جريان زمين (ground current)، صاعقه به نزديكي فرد اصابت كرده و جريان الكتريسيته‌ي ناشي از آن، از طريق آب، زمين و ... به بدن فرد مي‌رسد. در روش سوم يا جریان القايي (induced current)، تخليه‌ي الكتريكي به طور نامحسوس و از فاصله‌ي نزديك صورت مي‌گيرد. اين پديده بيشتر در ارتفاعاتي رخ مي‌دهد كه ابر با سطح زمين مماس بوده و هواي اطراف بدن، يونيزه و باردار مي‌باشد. صداي وزوز -به ويژه پيرامون وسايل فلزي مانند كلنگ-، بوي خاص ازون، هاله‌ي آبي رنگ پيرامون تجهيزات فلزي و احساس گزگز و سوزش در نواحي مرطوب بدن، از ويژگي‌هاي جريان القايي بوده و خود فرد، نقش تيزي يا برجستگي لازم براي تخليه بار را به عهده مي‌گيرد.

براي جلوگيري از برخورد مستقيم آذرخش، بايد درون مخروط امنيت (cone of safety) بود و از تك‌درختهاي بلند، برجستگيها، تيغه‌ها، قله‌ها، حصارها، ميله‌ها و اشياي فلزي و مناطق باز و مسطح دوري كرد. براي جلوگيري از انتقال الكتريسيته به روش غير مستقيم (جريان القايي)، بايد از چمنزارها، زمين‌هاي خيس، جويبارها و نيز از حفره‌ها و غارهاي تنگ و كوچك، فرورفتگي‌ها و شكاف صخره‌ها پرهيز كرد. و خلاصه كلام اينكه، براي در امان ماندن از صاعقه، بدنبال درختان كوتاه در بين درختان بلند، غارهاي عميق، ماشينهاي رو بسته و محل خشك و بي‌گياه باشيد.

·        علائم صاعقه‌زدگی:

انقباض شديد عضلات و آسيبهاي عضلاني، انقباض و آسيب عروق، پارگي پرده گوش، كاتاراك (آب مرواريد)، افزايش فشار خون موقتي، آسيب رواني(شايع)، آسيب ارگانهاي شكمي ( نادر)، نارسايي كليه، آسيب مغزي و ايست قلبي-تنفسي از پيامدهاي برخورد آذرخش است كه مي‌تواند مرگبار باشد.

·        كمكهای اوليه:

بايد ضمن ارزيابي اوليه مصدوم، سطح هوشياري وي را تعيين كرد و در صورت عدم هوشياري، اقدامات «ABC» يعني ارزيابي مسير تنفس، بررسي فرآيند تنفس و كنترل گردش خون را انجام داد. در صورت ايست قلبي-تنفسي، بايد اقدام به احياي قلبي-ريوي (CPR) كرد. و در آخر انتقال سريع مصدوم به مراكز درماني ضروري است.

 

در نگارش اين مطلب از PowerPoint تهيه شده توسط دكتر علي‌رضا بهپور درباره صاعقه نيز استفاده شده است.

آفتاب و مضرات آن برای پوست در يك نگاه

پوست اولين محافظ بيروني بدن است و بنا به ظرافتها و حساسيتهاي خود، درصد آسيب‌‌پذيري بالايي داردكه حفاظت از آن را به خصوص در مقابل تابش مستقيم خورشيد ضرورت مي‌بخشد. استفاده از كرمهاي ضدآفتاب، توصيه‌اي است كه مي‌تواند پوست را در مقابل اثرات نامطلوب اشعه‌ي خورشيد حفظ كند. آفتاب مستقيم در طولاني مدت، باعث ايجاد چين و چروك در پوست مي‌شود. همچنين لك و پيس را زياد مي‌كند و اگر به مدت زيادي بطور مستقيم بر پوست بتابد، امكان سرطانهاي پوستي را افزايش مي‌دهد. از ميان آنها مي‌توان به سرطان ملانوما اشاره كرد كه اگر به موقع جلوي آن گرفته نشود و از لايه‌ي پوست گذر كند، صد در صد كشنده خواهد بود. اما استفاده از كرمهاي ضدآفتاب تنها در فصل‌هايي كه شدت نور آفتاب زياد است ضرورت ندارد. در  فصل زمستان كه برف سطح زمين را مي‌پوشاند نيز بخاطر انعكاس نور آفتاب از سطح سفيد برف، استفاده از كرمهاي ضدآفتاب ضرورت دارد. در صورت استفاده نكردن از اين كرمها در فصل زمستان، پوست دچار سوختگي مي‌شود كه مشابه سوختگي در مقابل آفتاب است. البته تابش مستقيم آفتاب خطرات و مضرات بيشتري بدنبال دارد. با اين حال استفاده از كرمهاي ضد آفتاب راه‌حل قطعي مقابله با تشعشعات زيانبخش خورشيد نيست؛ اما مي‌تواند تا حد قابل ملاحظه‌اي از پوست محافظت كند.

تركيبات كرم‌هاي ضدآفتاب

كرم‌هاي ضدآفتاب از تركيب موادي به وجود مي‌آيد كه دو وظيفه را دنبال مي‌كنند: دسته‌ي اول مواد حاجبي هستند كه با اعمال محافظت مكانيكي و قرار گرفتن در سطح پوست، راه رسيدن نور آفتاب به آن را مسدود مي‌نمايند، مانند تيتانيم دي‌اكسايد و زينك اكسايد. دسته‌ي دوم مواد شيميايي است كه اشعه‌ي ماوراي بنفش را جذب مي‌كند و مانع رسيدن آن به پوست مي‌شود. نسبت مواد حاجب و مواد شيميايي، درصد حفاظت كرم در مقابل آفتاب را تعيين مي‌كند كه به آن SPF مي‌گويند. درصد SPF ميزان جذب نور خورشيد را نشان مي‌‌دهد كه هر چه بالاتر باشد ميزان محافظت‌كنندگي‌ كرم نيز بالاتر خواهد بود. كرمهاي ضدآفتاب با توجه به حساسيت پوستهاي مختلف توليد مي‌شوند. كرم‌هاي مخصوص پوست چرب، خشك و حساس از آن جمله‌اند. از طرف ديگر بسته به رنگ پوست بايد از SPF با درصد متفاوتي استفاده كرد. براي پوستهاي تيره SPF با درصد پايين نيز جوابگو خواهد بود. اما براي پوستهاي سفيد كه از حساسيتهاي بيشتري در مقابل نور آفتاب برخوردارند، درصد SPF بايد بالا باشد. اما گذشته از رنگ پوست، درصد آفتابي بودن هوا، ارتفاع از سطح دريا و مدت زمان قرارگيري مقابل نور خورشيد نيز در انتخاب درصد SPF تاثيرگذار مي‌باشد. بدين‌صورت كه هر چه ميزان يا مقدار پارامترهاي مذكور بيشتر باشد، درصد SPF استفاده شده نيز براي يك رنگ پوست خاص بيشتر خواهد بود (اگر پوست شما تحت شرايط خاصي، مثلاً در ده دقيقه دچارآفتاب‌سوختگي (قرمز شدن) مي‌شود، در صورت استعمال كرم ضدآفتابي با SPF15، شما قادر خواهيد بود به مدت 150 دقيقه، بدون آفتاب‌سوختگي در مقابل خورشيد سپري كنيد. البته كارشناسان بر اين عقيده‌اند كه بهتر است هر دو ساعت يكبار، استعمال كرم ضدآفتاب تجديد شود).

كرمهاي ضدآفتاب مفيد يا مضر!

كرمهاي ضدآفتاب با جلوگيري از مضرات برخورد اشعه‌ي مستقيم خورشيد به پوست، به سلامت و شادابي آن كمك مي‌كند. اما اگر در انتخاب كرم ضدآفتاب به شرايط پوست توجه نشود منجر به حساسيتهاي پوستي و جوش زدن مي‌شود. برخي از پوستها نيز به خاطر حساسيت بالايي كه در مقابل برخي مواد شيميايي دخيل در ساخت كرمهاي ضدآفتاب دارند، دچار حساسيت و بيماري مي‌شوند. گذشته از اين، از آنجا كه كرم با پوشش دادن سطح پوست و بستن منافذ آن، مانع بيرون آمدن چربي‌ها مي‌شود، تجمع چربيها در منافذ، جوشهاي آكنه را بوجود مي‌آورند كه با قرار گرفتن در معرض آلودگي‌هاي محيط به جوش‌هاي چركي تبديل خواهند شد. اما آنچه مسلم است اينكه كرمهاي ضدآفتاب حتي با داشتن چند مورد مضر، از بروز ضررهاي بيشتري براي پوست جلوگيري مي‌كنند؛ اما اگر بنا به حساسيت، امكان استفاده از كرمهاي ضدآفتاب وجود نداشت با كمك يك سايبان و ممانعت از رسيدن نور آفتاب به پوست مي‌توان مشكل را حل كرد.

 نكات تكميلی

• اثرات تخريبي و زيانبار پرتوهاي مضر آفتاب، امروزه براي همگان شناخته شده مي‌باشد. اين اثرات مخرب عمدتاً شامل آفتاب‌سوختگي، پيري زود هنگام پوست، فتوآلرژي (اشعه‌ي ماوراي بنفش موجب تحريك ژن عامل اگزما مي‌گردد) و افزايش امكان ابتلا به سرطانهاي پوستي مي‌باشند.

• قبل از استعمال كرم ضدآفتاب، پوست خود را كمي مرطوب نماييد.

• حداقل نيمساعت قبل از اينكه در معرض تابش خورشيد قرار بگيريد، كرم ضد آفتاب را به تمامي نواحي در معرض پوست (exposed area) به كمك يك آينه يا حتي دوست خود بماليد.

• از اطفال خود با استفاده از لباس و كلاه با رنگهاي روشن و همچنين كرمهاي ضدآفتاب مخصوص بچه‌ها، در برابر اشعه‌هاي مضر نور آفتاب محافظت نماييد.

• آفتاب‌سوختگي را در مورد كودكان جدي بگيريد.

• به خاطر داشته باشيد پوست شما در ارتفاعات (كوهستانها يا بهنگام ورزشهاي كوهستاني) بيش از سطح دريا در معرض تابش پرتوهاي ماوراي بنفش نور خورشيد قرار دارد.

• در حضور نور آفتاب، آنزيمهاي پروتئيني موسوم به الاستازها بطور قابل ملاحظه‌اي افزايش يافته كه سبب انهدام بافتهاي الاستيك پوست مي‌گردند. در اين حالت بافتهاي الاستيك عادي توسط رشته‌هاي سخت جايگزين شده و پوست حالتي سست، خشن و دانه دانه به خود مي‌گيرد كه اين تظاهرات، از علائم پيري زودرس در اثر تابش پرتوها (photo aging) مي‌باشند.

• راديكالهاي آزاد كه از تركيبات مضر شيميايي مي‌باشند، عمدتاً بهنگام تابش پرتوهاي نور آفتاب بر روي پوست تشكيل مي‌گردند. اين نوع راديكالها با حمله‌ي مستقيم به عوامل حياتي سلولها (از قبيل ممبرانها، كلاژن و الاستين) سبب آسيب‌رساني شديد به پوست مي‌گردند. لايه‌ي محافظتي كرم با جلوگيري از نفوذ به سطح پوست، تشكيل راديكالهاي آزاد را به حداقل رسانده و علاوه بر آن ويتامين  Eموجود در فرمولاسيون كرم، اثر مثبت بر روي متابوليسم سلولي داشته و نيز موجب خنثي شدن عمل راديكالهاي آزاد مي‌گردد، كه در نهايت از ايجاد چين و چروك‌هاي نامطلوب در سطح پوست جلوگيري به عمل مي‌آيد.

• SPF=Skin (Sun) Protection Factor

 

مرجع:

1. روزنامه همشهري، شنبه 1 مرداد 1386، فاطمه شهريزفر
2. كاتولوگ كرم ضدآفتاب آردن