صعودهای زمستانه در يك نگاه (دكتر ابوالفضل جوادی)
در عرصهي بسيار گسترده و پر تنوع ورزش كوهنوردي، صعودهاي زمستانه جايگاهي ويژهاي دارند. اينگونه صعودها با دشواريها و پيچيدگيهاي خود، همواره كوهنوردان جدي و پرانگيزه را به چالش فرا ميخواند. البته تن دادن به اين مبارزهجويي، پاداشهاي شايستهاي همراه دارد كه بهبود آمادگيهاي فني و جسماني و كسب تجربههاي گرانبها از آن جملهاند. در اين نوشتار مهمترين ويژگيهاي صعودهاي زمستانه و آمادگيهاي لازم براي اينگونه صعودها بررسي ميشود:
1. زمان طولاني
صعود زمستانه يك قله در مقايسه با صعود آن در فصلهاي ديگر، زمان بيشتري ميخواهد. افزايش زمان حضور در ارتفاعات -بويژه در شرايط نامناسب فصل زمستان- با افزايش خطراتي همچون هايپوترمي (افت دماي بدن)، يخزدگي موضعي، بهمن و... همراه است. در ارتفاعات، زمان نخستين دشمن ماست و صعود زمستانه و نيز صعودهاي بلند، مسابقه با زمان است. پس دوستداران صعودهاي زمستانه بايد حتي الامكان از طولاني شدن اينگونه صعودها جلوگيري كنند.
2. دماي پايين
زمستان فصل سرما است و با افزايش ارتفاع، دما كاهش مييابد. بادهاي ارتفاعات نيز به اين كاهش دما دامن ميزنند و آن را تشديد ميكنند. پس سرما از همراهان هميشگي صعودهاي زمستانه است. كوهنوردان بايد خود را براي تحمل سرماي شديد آماده كنند و اين آمادگي، نخست به تمرينهاي سازگاري با سرما و سپس به پوشاك مناسب بستگي دارد (ر.ك. به پيوستهاي 1و2).
3. ديد محدود
زمستان در ارتفاعات با پديدههاي چون بارش برف، كولاك و مه (پايين آمدن ابر تا سطح زمين) همراه است. هر يك از اين پديدهها به تنهايي براي گمراه كردن كوهنورد كافي است. كوهنوردان بايد براي صعود زمستانه، مسيرهايي را برگزينند كه بارها از آن عبور كرده و شناخت دقيقي از آن دارند. كسب اطلاع از آخرين وضعيت مسير صعود (ميزان برف، وضع جانپناهها، جادههاي منطقه و...) نقش مهمي در تضمين ايمني و موفقيت برنامه دارد. بهرهگيري از نقشه، كروكي، قطبنما، اطلاعات راهنماهاي محلي و... نيز بسيار مهم و ضروري است.
4. كوتاهي روز
يكي از ويژگيهاي مهم فصل زمستان، كوتاهي روزها و در نتيجه محدوديت زمان براي صعود است. تاريكي در زمستان زود ميآيد و دير ميرود. پس بايد مراقب باشيم كه بموقع براي اسكان شبانه اقدام كنيم و تاريكي و سرماي شبانه غافلگيرمان نكند.
5. برفكوبي
يكي از مهمترين چالشهاي صعود زمستانه، برفكوبي است. اين كار نيروي زيادي ميبرد و تواناترين كوهنوردان را درمانده ميسازد. براي كاهش هزينهي انرژي اين فرآيند، مسيرخواني و شناخت جاهايي كه كمترين برف را ميگيرند ضروري است. در ضمن، برنامهريزي براي برفكوبي نوبتي با توجه به آمادگي اعضاي گروه اهميت بسيار دارد.
6. چادر خوابي
اتراق در چادر و مهارتهاي مربوط به آن، از ضروريات صعودهاي زمستانه است. زندگي در چادر محدود به استراحت شبانه نيست و گاهي كوهنوردان به ناچار تا چند روز در چادر زنداني ميشوند. در اين شرايط مهارتهاي مرتبط با رفت و آمد، خواب، روشن كردن چراغ خوراكپزي براي آب كردن برف و آماده كردن غذا، خشك نگهداشتن چادر و ... اهميت حياتي مييابند. در بسياري از صعودهاي زمستانه، چادر تنها جانپناه كوهنورد است كه از دست رفتن آن ميتواند به بهاي جان وي تمام شود.
7. خطرات ويژه
بجز خطراتي كه در همهي فصلها كم و بيش كوهنوردان را تهديد ميكند، صعودهاي زمستانه خطرات ويژهاي نيز همراه دارند. كاهش موضعي يا عمومي دماي بدن در اثر تماس بلند مدت با سرما، باد و رطوبت ميتواند منجر به مرگ يا آسيبديدگي جدي كوهنورد شود. بهمن خطر ديگري است كه در صورت گزينش مسير نامناسب يا عدم توجه به وضعيت برف و بارندگي فعلي يا اخير، جان كوهنوردان را تهديد ميكند. گم شدن و بيراهه رفتن، در برنامههاي زمستانه بمراتب شايعتر از فصلهاي ديگر است كه از علتهاي آن ميتوان پوشيده شدن عوارض طبيعي از برف و محدود شدن ديد در اثر پديدههاي جوي زمستانه را نام برد. بيماريهاي ناشي از ارتفاع نيز در صعودهاي زمستانه بيشتر مشاهده ميشوند كه نخستين علت آن، تلاش جسمي سنگين و بلند مدت ميباشد.
پيوست1: چگونه با سرما مقابله كنيم!
درجه حرارت هر ناحيه از بدن بطور مستقيم به ميزان جريان خون آن ناحيه بستگي دارد. هنگامي كه درجه حرارت محيط كاهش مييابد بدن شما بطور خودكار سبب انقباض عروق خوني نزديك سطح پوست ميشود تا جريان خون را به سوي ارگانهاي حياتي بدن همچون قلب و مغز افزايش دهد. اين راهكار بدن براي گرم نگه داشتن ارگانهاي حياتي ميباشد. دستها و پاها كه حاوي عروق خوني بسياري در سطح پوست ميباشند، نسبت به اين پروسه حساستر ميباشند. فعاليت بدني در اين ميان موجب افزايش جريان خون گرم گشته و با گرما مقابله ميكند. بنابراين:
1. از جا برخيزيد: ايستادن نسبت به نشستن توليد گرما را در بدن به ميزان 20% افزايش ميدهد.
2. دستان خود را تكان دهيد: با چرخاندن دستهاي سرد، مجدداً جريان خون را به دستها افزايش خواهيد داد.
3. فعاليت بدني داشته باشيد: در محيطهاي سرد بهترين روش گرم نگاه داشتن بدن پرداختن به فعاليت بدني ميباشد.
4. تاثير تغذيه در گرم نگه داشتن بدن: خوردن مواد غذايي، يكي ديگر از پادزهرهاي سرما ميباشد. از آنجايي كه فرآيند گوارش موجب توليد گرما ميگردد، بنابراين يك نوشيدني داغ مانند:چاي و يا قهوه داغ بنوشيد. با آنكه با مصرف نوشيدنيهاي داغ ميزان گرماي جذب شده اندك ميباشد اما مواد غذايي گرم و نوشيدنيهاي داغ سبب تحريك سيستم عصبي شده و موجب افزايش جريان خون به دستها و پاها ميگردد. غذاهاي ادويهدار و تند نيز چنين خاصيتي دارند. چند نكته ديگر در رابطه با تغذيه در سرما:
· مصرف الكل در آب و هواي سرد يك گزينهي نامناسب ميباشد. الكل سبب كم شدن آب بدن و سركوب لرزش ميگردد (لرزش، انقباضهاي غير ارادي عضلات ميباشد كه موجب گرم شدن بدن ميگردند).
· غذاهاي پر كالري مصرف كنيد.
· مصرف سيگار سبب انقباض عروق خوني گشته و بدن را سرد ميكند.
· مصرف غذاهاي غني از آهن نظير گوشت قرمز و سبزيجات سبز رنگ به گرم شدن بدن شما كمك ميكند. بدن شما براي ساختن هورمون تيروئيد به آهن نياز دارد. هورمون تيروئيد توليد گرما را در بدن تحريك ميكند.
· بهتر است مصرف مواد غذايي و نوشيدنيهاي حاوي كافئين را نيز در سرما كاهش دهيد؛ زيرا كافئين مدر (ادرارآور) بوده و موجب كم آبي و افزايش اتلاف گرما ميگردد.
5. هنر انتخاب لباس: گرماي محبوس شده ميان چندين لايه لباس نازك، خاصيت عايقبندي بهتري را نسبت به يك لباس قطور تكي داراست. بنابراين به جاي به تن كردن يك لباس قطور و تك، چندين لباس نازك به روي هم بپوشيد. چند نكته ديگر در رابطه با پوشاك:
· سر خود را با يك كلاه و شال بپوشانيد. زيرا اكثر گرماي بدن از طريق سر هدر ميرود.
· بهتر است جنس پارچه نخستين لايه لباس شما از مواد مصنوعي بوده و روي آن لباس پشمي به تن گردد.
· در فصل سرما كفشهايي با كف تخت و غير لغزنده به پا كنيد.
پيوست2: نقش باد در ايجاد سرما
ر.ك. به كتاب كوهنوردي لذت آزادي در اوج بلنديها، ترجمهي رحيم دانايي، ج 4، ضميمهي ب.
وبلاگ باران، یک سرویس دایرکتوری تخصصی دربارۀ کلیه فعالیتهای فیزیکی در طبیعت و کوهستان (بر اساس نیروهای طبیعی و به قصد ورزش، تفریح، ماجراجویی، تحقیقات علمی، آزمایش، آموزش، امداد یا اکتشاف) با پیوست حفظ محیط زیست میباشد، مانند: